§1 Աստվածպաշտության մասին

Հ.Ի՞նչ է աստվածպասդֆաշտությունը:

Պ.Աստվածպաշտությունը Աստծուն ծառայելն է, որ կատարում ենք կարգով, ինչպես սահմանել է եկեղեցին:

Հ.Ո՞վ է աստվածպաշտության հիմնադիրը:

Պ.Աստվածպաշտության առաջին և գլխավոր հիմնադիրը մեր Տեր Հիսուս Քրիստոսն է: Նա է սահմանել խորհուրդները և մեզ սովորեցրել Աստծուն երկրպագել հոգով և ճշմարտությամբ, ապա աստվածպաշտության հետագա կարգավորութույնն ու կատարելագործումը հանձնել առաքյալներին: Վերջիններս ոչ միայն խոսքով և օրինակով, այլ նաև ձեռնադրության խորհրդի միջոցով հոջորդ եպիսկոպոսներին հանձնեցին Նոր ՈՒխտի եկեղեցու ծառայությունը՝ իրավունք տալով նրանց ճոխացնել աստվածպաշտությունը՝ համաձայն հավատի, հոգու և հավատացյալների անհրաժեշտության: Այսպիսով աստվածպաշտությունը առաքելական և սուրբ հայրերի ավանդություններով հասավ մեզ:

Հ.Աստվածպաշտությունն քանի՞ տեսակի է բաժանվում:

Պ.Աստվածպաշտությունը կարելի է բաժանել հասարակական կամ եկեղեցական և մասնավոր կամ ընտանեկան: Առաջինը կատարվում է քրիստոնյաների ընդհանուր ժողովի մեջ սրբագործ պաշտոնյաների ձեռքով, իսկ երկրորդը՝ մի քանի անձանց համար, կամ տան մեջ, որևէ հոգևոր պաշտամունքի համար:

Հ.Ինչպիսի՞ հատկություններ պետք է ունենա քրիստոնեական աստվածպաշտությունը:

Պ.Քրիստոնեական աստվածպաշտության մեջ պետք է առանձնացնել

1.Այն երբեք չպետք է սահմանփակել միայն արտաքին արարողություններվ, այլ միշտ պետք է միավորել ներքին աստվածպաշտության հետ, որը լինի նրա արտահայտողը:

2.Պետք է լինի աստվածային սրբության և մեծության համաձայն, ուստի այն պետք է կատարել պատշաճ հանդիսավորությամբ և քրիստոնեական ողջ մաքրությամբ. հոգով և մարմնով և ջերմեռանդությամբ, «զի անիծեալ լիցի, որ գործիցէ զգործ Տեառն հեղգութեամբ» (Երեմ. ԽԸ 10):

3.Աստվածպաշտությունը պետք է կատարել այնպես, ինչպես սահմանել է Աստված, և կարգովորել Հայաստանյայց եկեղեցին:

Հ.Ինչպիսի՞ն պետք է լինի աստվածպաշտությունը:

Պ.Այն պետք է լինի հոգևոր, որովհետև Քրիստոս ուսուցանում է Աստծուն հոգով և ճշմարտությամբ երկրպագել (Հովհ. Դ 26):

Հ.Ինչպիսի՞ն պիտի լինի մասնավոր աստվածպաշտութոյւնը:

Պ.Մասնավոր աստվածպշտությունը՝

1.Պետք է լինի եկեղեցական աստվածպաշտության ոգով, որը սահմանել է Աստված:

2.Այն չպետք արհամարհել, այլ ամբողջ ջանքով կատարել, որովհետև աստվածային ողորմությունն ու օգնությունը մեզ միշտ հարկավոր է: Ով ծույլ է մասնավորի մեջ, հաջող չի նաև հասարակակնի մեջ։

Հ.Հասարակությանն ինչպե՞ս ենք աղոթքի հրավիրում:

Պ.Հասարակությունն աղոթքի է հրավիրվում զանգակի ձայնով, որը մեզ երկնավոր Հոր տուն կանչելով՝ երկրի վրա հիշեցնում է հրաշտակապետի փողը, որը մի ժամանակ Աստծո ատյանի առաջ է կանչելու կենդանիներին և մեռյալներին:

Հ.Ինչի՞ց է բաղկացած հասարակաց աստվածպաշտությունը:

Պ.Այն բաղկացած է հետևյալ տարրերից՝

1.Աստծո խոսքի ընթերցում

2.Հոգևոր երգեր

3.Սաղմոսներ

4.Աղոթք

5.Եկեղեցական դաստիարակութոյւն

6.Զանազան սրբություններ:

Հ.Ի՞նչ լեզվով է կատարվում աստվածպաշտությունը Հայ առաքելական Սուրբ Եկեղեցում:

Պ.Այն կատարվում է գրաբարով և, երբեք չի թույլատրվում կատերել աշխարհաբարով:

Հ.Աստվածպաշտության ժամանակ ի՞նչ է ընթերցվում Սուրբ Գրքից:

Պ.

1.Չորս Ավետարաններն ամբողջությամբ

2.Առաքելական թղթերը և Գործք Առաքելոցը

3.Ողջ սաղմոսները և Հին Կտակարանի չորս նշանավոր հատվածներ, ինչպսիք են Մովսեսի, Հոբի, Սաղմոսների, Մարգարեների, Նավեի որդի Հեսուի, Թագավորների և Մակաբայեցիների գիրքը:

Հ.Ե՞րբ է սկիզբ առել երգը:

Պ.Երգի սկզբնավորումը թաղված է պատմության մեջ, բայց հայտնի է, որ աստվածպաշտության ժամանակ բոլոր ազգերի մեջ գոյությունն են ունեցել երգեր: Երգը կոչվում է օրհնություն: Ինչպես Մովսեսի երգը կարմիր ծովն անցնելուց հետո երգեց երգիչների հետ, Դավթի սաղմոսները, հրաշտակների երգը Փրկչի ծննդյան ժամանակ, եբրայեցի մանուկների երգը՝ Ովսաննա: Այս ամենը վկայում է, որ Քրիստոսի եկեղեցու մեջ եղել է երգեցողությունը, երբ Պողոս առաքյալը ուսուցանում է քրիստոնյաներին երգել (Եփես. Ե 19):

Հ.Քանի՞ ձայնից բաղկացած երգը:

Պ.Գլխավոր երգերը կոչվում են շարական և կազնված են 8 ձայնից՝ ԱՁ. ԱԿ, ԲՁ. ԲԿ, ԳՁ, ԳԿ, ԴՁ, ԴԿ: Գոյություն ունի նաև ստեղի կոչվածը: Բացի սրանցից կան և առանձին երգեր, որոնք ունեն առանձին ձայներ, ինչպես օրինակ գիշերապաշտոնի երգերը՝ կանոնագլուխներով հանդերձ, թագավոր հավիտյանները ու ալելույանները, արևագալի երգերը և այլն:

Հ.Դաս-դաս երգերը ե՞րբ է սկիզբ առել:

Պ.Պլինիոսի հավաստմամբ դեռ առաքելական շրջանում երգում էին երկու կողմից, և Սոկրատի ասելով՝ այդպես երգելու ձևը սահմանեց սուրբ Իգնատիոս Աստվածազգյացը՝ Անտիոքի եպիսկոպոսը, այնպես, ինչպես տեսավ հրաշտակների երգերը տեսիլքի մեջ:

§2

Հ.Աստվածպաշտության ժամանակ ինչպիսի՞ սրբազան գործողություններ են կատարվում:

Պ.Առավել սովորականները սրանք են՝

1.Անձի խաչակնքում

2.Երկրպագություն

3.Ծնրադրություն

4.Գլխի խոնարհում

5.Պատկերների և ժողովրդի խնկարկություն

6.Օրհնում խաչով և Ավետարանով, սրբերի մասունքներով

7.Թափոր

8.Նախատոնակ

9.Հսկում

Հ.Ի՞նչ նշանակություն ունի խաչակնքվելը:

Պ.Խաչակնքումը նշանակում է՝

1.վահան ընդդեմ սատանայական ներգործությունների

2.Մարդկային ազգի ազատագրության համար մեր Փրկչի՝ խաչի վրա մահվան հիշատակումն է

3.Խնդրանք Աստծո օգնորթյան և ողորմության համար, բայց ոչ թե մեր վաստակով, այլ խաչված Հիսուս Քրիստոսի շնորհական վաստակով:

Հ.Ինչի՞ համար է մարմնական երկրպագությունը:

Պ.Նրա համար, որ մարմինն Աստծո ծառան է, և որպեսզի նրանով արթնանա հոգևորը, և ցույց տանք Տիրոջը մարմանվոր և հոգևոր ծառայությունները միասին:

Հ.Ի՞նչ է ծնրադրությունը:

Պ.Այն Աստծո առաջ մեր գերագույն խոնարհության նշանն է, ինչպես նաև հպատակություն Նրա աստվածային կամքին ու արդարությանը հնազանդվելու հավաստիքն է, Նրա փառքի մեծության խոստովանությունը և նաև այն, որ մենք հող ու մոխիր ենք և արժանի չենք մեր աչքերը դեպի երկինք բարձրացնելու։

Հ.Ինչ նշանակություն ունի գլխի խոնարհումը:

Պ.Գլուխ խոնարհելը նշանակում է՝

1.Ծառայություն և հեզություն Աստծո առաջ

2.Մեղքերի խոստովանություն և խոնարհություն Նրա առաջ

3.Մասնակցություն աղոթքներում, որ ընթերցում է սրբագործ պաշտոնյան:

Հ.Ի՞նչ նշանակություն ունի խնկարկության գործածությունը:

Պ.Պատկերների խնկարկությունը, նրանց հանդեպ մեր ջերմեռանդության և հարգանքի նշանն է, իսկ մարդկանց խնկարկությունը Սուրբ Հոգու շնորհի էջքի նշանն է, որ խոնարհաբար ուրախացնում է հոգիներին։ Ընդհանրապես խունկը մեր ջերմեռանդ աղոթքի և օրհնությունների նշանն է, որ առաքում ենք առ Աստված, ինչպես և նշում է սաղմոսերգուն. «Ուղիղ եղիցին աղոթք իմ, որպէս խունկ առաջի քո Տէր»:

Հ.Ի՞նչ է նշանակում խաչով և Ավետարանով օրհնելը:

Պ.Խաչը և Ավետարանը մեր Փրկիչի՝ Հիսուս Քրիստոսի պատկերն է ներկայացնում, ուստի նրանով խաչակնքվելն էլ՝ օրհնություն Տիրոջից:

Հ.Ի՞նչ է թափորը:

Պ.Թափորը կատարվում է միայն տերունական տոներին, որով առավել հանդիսավորություն ենք հաղորդում տոնակատարություններին, որոնք գերազանցում են սրբոց տոներին: Թափոր է կազմվում նաև անանձրևության (երաշտ) և ահտարաժամի ժամանակ, որպեսզի երկինքն անձրև ցողի և ցավը վերանա:

Հ.Ի՞նչ է նախատոնակը:

Պ.Նախատոնակը մյուս օրվա հանդիսակատարության առաջին երեկոն է, որի ժամանակ եկեղեցին կատարում է տերունական և երևելի սրբերի նախատոնը՝ շուրջառով, Ավետարանով, խաչվառով և մոմերով՝ եկեղեցու ատյանի մեջ: Տերունական տոների ժամանակ մյուս օրվա օրհնությունը երգվում է Համբարձի շարականի փոխարեն, իսկ սրբոց տոներին՝ Օրհնությունը և Հարցը:

Հ.Ի՞նչ է հսկումը:

Պ.Հսկումը նշանակում է գիշերն արթուն մնալ, և կատարվում է այսպես. տոնի նախընթաց երեկոյան «Եկեսցէ»-ից հետո կատարվում է գիշերապաշտոն, այսինքն «Տէր զի բազում»-ից մինչև առավոտյան ժամը- Հարցը:

Հ.Ո՞ր տոների ժամանակ է հսկում լինում:

Պ.Տերունական տոների՝ Ծննդյան, Տեառնընդառաջի, Ավետման, Ծաղկազարդի, Ավագ ուրբաթի, Զատկի, Հոգեգալստյան, Վարդավառի, Սուրբ Աստվածածնի Վերափոխման, Խաչվերացի, իսկ սրբոց տոների ժամանակ չի կատարվում:

Եկեղեցական գրքերի մասին

Հ.Հայաստանյայց եկեղեցու արարողությունների և աստվածպաշտության քանի՞ գիրք կա:

Պ.Հայաստանյայց եկեղեցու աստվածպաշտության և արարողությունների գրքերն են՝

1.Ժամագիրք

2.Խորհրդատետր

3.Շարական

4.Մաշտոց

5.Ճաշոց

6.Տոնացույց

7.Հայսմավուրք

8.Կանոնագիրք

§3 Ժամագիրք կամ հասարակաց աղոթքի կարգ

Հ.Ի՞նչ է ժամագիրքը:

Պ.Ժամագիրք նշանակում է ժամերի վրա սահմանված գիրք, որը հասարակաց աստվածպաշտության կարգն է:

Հ.Ի՞նչ է հասարակաց կարգը:

Պ.Այն աղոթք է, որ հավատացյալները միաբանությամբ մատուցում են Աստծո տաճարում:

Հ.Ո՞րն է աղոթելու պատճառը:

Պ.Այն, որ Աստված է մեր արարիչը և նախախնամողը, ուստի մեր երախտագիտության նշանն համարելով՝ աղոթքով դիմում ենք Նրան, ցույց տալիս մեր սրտի շնորհակալությունը, որ ամեն տուրք բարի է և ամեն պարգև՝ կատարյալ: Եվ Հիսուս Քրիստոս հրամայեց միշտ աղոթել. «Արթուն կացեք և ամեն ժամ աղոթեցեք»:

Հ.Եկեղեցին օրվա ընթացքում քանի՞ անգամ հասարակաց աղոթք կատարելու կարգ է սահմանել:

Պ.9 անգամ, որոնք այսպես են կոչվում՝ Կարգավորութիւն հասարակաց աղօթից.

1.Գիշերային ժամի

2.Առավոտյան

3.Արևագալի

4.Երրորդ ժամի

5.Վեցերորդ ժամի

6.Իններորդ ժամի

7.Երեկոյան

8.Խաղաղական

9.Հանգստյան

Հ.Ինչու՞ ենք ինն անգամ աղոթում

Պ.Բերելով իննդասյա հրեշտակների օրինակը, որոնք անդադար Աստծուն են օրհնաբանում:

Հ.Հասարակաց կարգի աստվածպաշտության գիրքը ինչպե՞ս է կոչվում:

Պ.Ատենի ժամագիրք, որի մեջ կան ինչպես հասարակաց կարգի աղոթքներ, այնպես էլ 8 կանոն սաղմոսներ, Տոնացույց, մասամբ Ավետարան, մարգարեական և առաքելական ընթերցվածքներ և շարականներ:

Հ.Օրական ինն անգամ աստվածպաշտության կարգն անջատ ե՞նք կատարում, թե՞ միասին:

Պ.Միասին՝ օրը երկու անգամ՝ առավոտյան՝ Գիշերային ժամից մինչև Իններորդ ժամի վերջը, և երեկոյին՝ Երեկոյանը և Խաղաղականը:

§4 Գիշերային ժամ

Հ.Գիշերն աղոթելու հիմքը որտեղի՞ց է վերցված:

Պ.Գիշերային աղոթքը վերցված է Դավիթ մարգարեի օրինակից, որն ասում է.«Ի մէջ գիշէրի հառնէի եւ խոստովան լինէի առ Քէզ վասն իրաւանց եւ արդարութեան Քո» (Սաղմ. ՃԺԸ. 62): Նույնը Քրիստոս պատվիրեց. «Արթուն կացէք եւ յամէնայն ժամ յաղօթս արարէք՝ զի ոչ գիտէք երբ Տէր տանն գայցէ, երեկօրիայ, եթե ի մէջ գիշէրի, եթե ի հաւախօսի, եթե ընդ առավօտս »(Ղուկ. ԻԱ.36):

Հ.Ինչու՞ ենք աստվածպաշտությունը սկսում Տերունական աղոթքով:

Պ.Հայաստանյայց եկեղեցին ինչպես հասարակաց աստվածպաշտությունը, այնպես էլ խորհրդակատարություններն ու ամեն տեսակ հոգևոր արարողությունները սկսում է Տերունական աղոթքով, որը հիմքն է ամեն աղոթքի, ուսուցիչը և բովանդակողը: Բոլոր աղոթքները նրանից են բխում, որովհետև նա է բոլոր աղոթքների սկիզբն ու վախճանը: Այս պատճառով աստվածպաշտությունը վերջացնում ենք «Հայր մեր»-ով:

Հ.Գիշերային ժամի աղոթքը Երրորդության ո՞ր անձին ենք ուղղում:

Պ.Հայր Աստծուն

Հ.Ի՞նչ խորհուրդ ունի Գիշերային ժամի աղոթքը:

Պ.Նախամարդու պատվիրանազանցությունը, որովհետև բանսարկու սկզբնաչարը խավար գցեց մարդկային բնության լույսի վրա: Այժմ հասնելով աստվածային խաղաղության՝ գիշերն արթնանալով կանգնում ենք Հոր առջև, և խնդրում համարձակություն բերանը բացելու և խոսելու. «Տէր, եթէ զշրթունս իմ բանաս, բերան իմ երգեսցէ զօրհնութիւնս Քո», որովհետև փակվեցին նախածնողների բերանները, որ օրհնաբանեն Աստծուն: ՈՒստի խնդրում ենք բացել մեր բերանը, օրհնելով նախ Սուրբ Երրորդությանը`«Օրհնեալ համագոյ եւ միսնական անբաժանելի Սուրբ Երրորդութիւնն Հայր եւ Որդի եւ Սուրբ Հոգի, և այլն: Ապա համարձակություն գտած` բողոքում ենք մեր թշնամիներից՝ասելով. Տէր զի բազում եղեն նեղիչք իմ եւ բազումք յարեան ի վերա իմ: Ապա պատմում ենք մեր նեղությունները.,Զի լցաւ չարչարանօք անձն իմ: Սակայան այս բոլոր նեղություններով անցնելիս էլ չենք կտրում մեր հույսը` հիշելով Նրա սկզբնական խնամքը դրախտում,այլ քաջալերում ենք մեր անձը.,Օրհնեա անձն իմ զՏէր եւ ամենայն ոսկերք իմ զանուն սուրբ Նորա: Եվ այսպիսի աստվածատուր շնորհով զորացած ձայն ենք տալիս երկնային զորքին` օգնական լինել մեզ, որ փառաբանենք Աստծուն, մեր բողոքը ներկայացնելով Նրան և հույս դնելով Նրա վրա` խնդրում ենք, որ լսի մեր աղոթքը,Սուրբ Հոգու շնորհը մեզ օգնական տա, առաջնորդ լինի դեպի բարության երկիրը, որտեղից չարի նախանձով դուրս եկանք` ասելով.,Հոգի Քո բարի առաջնորդեսցէ մեզ ի յերկիր ուղիղ :

Հ.Ի՞նչ խորհուրդ ունի սկզբից 5 գլուխ սաղմոս ասելը:

Պ.Մարդը մեղանչում է 5 զգայարաններով` լսողություն, տեսողություն, շոշափելիք, ճաշակելիք և հոտոտելիք, որի համար էլ 5 սաղմոսներով զգաստացած մաքրում ենք զգայարանները և կարծես վահաններով պաշտպանվում ենք թշնամու նետերից:

Հ.Ի՞նչ է հաջորդում, Տէր զի բազում – ին:

Պ.Զարթուցեալքս քարոզը և Զքեն գոհանամք աղոթքը,որը ասել է Հովհան Մանդակունին, և որոնք սաղմոսի իմաստ ունեն, քանզի պատվիրում են պահել պատվիրանները, որ երկարակյաց լինենք բարիքների երկրում, ինչպես քչերը դրախտում, իսկ քահանայական աղոթքը փրկվածներին իբրև լույսի որդիներ մոտեցնում է երկնավոր Հոր առջև երկրպագվող և փառաբանվող Ամենասուրբ Երրորդությաը:

Հ.Ինչու՞ է պահոց օրերին ասվում 100 Տէր ողորմեա, սրբոց տոներին 50, տերունականին` 3։

Պ.100 Տէր ողորմեան 100 ոչխարների խորհուրդն ունի, 50-ը ազատության նշանը, երբ մարտիրոսներն իրենց կյանքի ընթացքն ավարտելուց հետո հասան Քրիստոսի մոտ, ուստի մենք էլ աղաչում ենք մեզ ևս տալ նույնպիսի կյանքի ընթացքով գնալ Նրա մոտ, իսկ 3-ը՝ Երրորդության նշանն է, որովհետև տերունական տոներին միջնորդի կարիք չենք զգում:

Հ.Ի՞նչ խորհուրդ ունի Օրհնությունք 8 ձայն երգեր երգելը:

Պ.Օրհնություն նշանակում է հոգևոր երգ։ Մովսեսը հրեաներին ազատելով փարավոնին ծառայելուց և Կարմիր ծովն անցնելուց հետո Աստծուն փրկության օրհնություն երգեց. Օրհնեսցուք զՏեր, զի փառօք է փառավորեալ, և այլն: Այդպես և եկեղեցին ազատվելով անմարմին փարավոնից` Հիսուս Քրիստոսի ձեռքով, նույն օրհնությունն է երգում:
	Նույպես և մյուս մարգարեների օրհնությունները, որոնք խորհրդաբար նկարագրում են մարդկային ընկած բնության ազատությունը:

Հ.4 Վասն քարոզները և նրանց աղոթքներն ի՞նչ խորհուրդ ունեն, և ո՞վ է գրել:

Պ.4 քարոզները գրել է Սահակ Պարթևը` Վասն ի վերուստ խաղախության, Վասն ի գիշերի և ի տուընջյան, Վասն ուղղելոյ զգնացս մեր, Վասն գտանելոյ մեզ զշնորհս, և նրանց աղոթքներն առ Աստված: Մեր հույսը դնելով Նրա վրա խնդրում ենք Նրա ամենակարող պաշտպանությունը՝ մեզ համար տեսանելի և անտեսանելի թշնամիների փորձություններից, և աղոթում ենք աշխարհի խաղաղության և բոլոր քրիստոնեաների պաշտպանության համար:

Հ.Ի՞նչ խորհուրդ ունեն Թագավորեք-ն ու Ալելուէք-ը:

Պ.Թագավոր հավիտեան-ները բաժանվում են 2 մասի`պահոց և մարտիրոսաց: Սկզբնական աղոթքի մեջ բոլոր նեղությունները և թշնամիների մասին մեր բոլոր ամբաստանությունները հայտնելով Տիրոջը` մեր հույսն ամբողջովին դնում ենք Նրա վրա և միայն Նրան ճանաչելով մեզ Տեր` աղաղակում ենք՝ Թագավոր հավիտեան: Պահոց օրերին ներկայացնում ենք մեր աղաչանքն Աստծուն, որպես տիեզերական թագավորի, իսկ մարտիրոսաց տոներին նրանց, որպես առավել մերձավորներ, բարեխոս ենք ուղարկում երկնքի և երկրի միահեծան թագավորի մոտ: Տերունական տոներին երգում ենք Ալելուիա, որ ուրախության և գոհության նշան է, թե մենք կրկին արժանացել ենք կորցրած փառքին: Ալելուիան հրեական բառ է և թարգմանվում է Օրհնեցեք Տիրոջը :

§5 Առավոտյան ժամ

Հ.Ու՞մ է ողղված Առավոտյան ժամերգությունը:

Պ.Այն ուղղված է Որդի Աստծուն և ունի հետևյալ վերտառությունը Առավոտեան ժամու աղօթք, որ կատարի ի դեմս Որդւոյ Աստուծոյ:

Հ.Ի՞նչ խորհուրդ ունի առավոտյան ժամերգությունը:

Պ.Առավոտյան ժամերգությունը հարության խորհուրդն ունի, որ երևաց յուղաբեր կանանց և նրանց լցրեց ցնծությամբ և ուրախությամբ, այդ պատճառով ուրախությամբ ասում ենք. Լցաք առավոտու ողորմութեամբ քու, ցնծացաք և ուրախ եղաք սաղմոսը: Այնուհետև ասում ենք 3 մանուկների օրհնությունը. Օրհնեալ ես Տեր Աստված հարցն մերոց, որոնց մոտ իջավ Աստծո Որդին և ազատեց կրակից, և Ադամի ազատության խորհուրդն ունի, որի համար նախ արականի փրկությունն է առաջ բերվում և ապաշխարությամբ մեղքերից ազատված բոլոր արարածներին հրավիրում ենք Եկեղեցի Աստծուն օրհնելու. Օրհնեցեք ամենայն գործք Տեառն զՏէր:

Հ.Ի՞նչ խորհուրդ ունի Հարց-ից հետո Մեծացուսցե-ն, ապա Ողորմեա-ն և Տէր յերկնից-ը:

Պ.Հարց-ից հետո Մեծեցուսցե-ն ենք ասում և կիրակի օրերին Քրիստոսի թաղման և հարության Ավետարանն է կարդացվում, հետո Ողորմեան, այս է սրանց խորհուրդը. Մեծացուսցե-ն ասելով հիշում ենք Հիսուս Քրիստոսի ծնունդը Սուրբ Կույս Մարիամից, որովհետև, եթե չծնվեր, չէր կարող մեռնել և թաղվել, և եթե չմեռներ. հարություն չէր առնի: Այդ պատճառով Մեծացուսցե-ների մեջ հիշում ենք Ս. Կույսին և Ավետարան կարդալով` թաղումը և հարությունը, որովհետև կույս արգանդից ծնունդ ենք ասում և ապա կույս գերեզմանից հարություն, և դեռ մինչև Ավետարան կարդալը, համարելով, որ Տերը դեռ թաղված է գերեզմանում` արտաքուստ դրսից ձայն ենք տալիս դեպի գերեզմանը. Արի Տեր, օգնեա զմեզ և փրկեա զմեզ վասն անվան Քո, որովհետև ավանդատնից Ավետարանը դուրս բերելը գերեզմանի նշան է, 2 մոմակիրները` 2 հրեշտակների, և խունկը` հարության անուշահոտության, այդ պատճառով երգում ենք ուրախությամբ. Թագաւորեսցէ Տէր հավիտեան: Իսկ Ավետարանը խոսքով մատուցելով մեզ, հրամայում ենք միմյանց Ի գիշերի համբարձեք զձեռս Տեր ի սրբութիւն եւ օրհնեցեք զՏէր, քանի որ լսելով մեր աղոթքը հարություն առավ և թագավորեց մեզ վրա հավիտյան: Այնուհետև քարոզ Զվարճացեալքս :
	Հատուկ օրերին «Մեծացուսցե»-ից հետո ասում են «Սուրբ զԱստուածածինն» քարոզը և «Ընկալ Տէր զաղաչանս» աղոթքը, ապա ապաշխարության սաղմոս «Ողորմեա»-ն։ Եւ եթե «Հարց»-ը Ադամի ազատության խորհուրդն ունի, ապա «Մեծացուցե»-ն և «Ողորմեա»-ն նախամոր ազատությունն Աստվածածնի ծնունդով։ Եւ այսպես, ազատված նախամոր անեծքից, եկեղեցու մանուկները պար բռնելով անմարմին զորությունների հետ օրհներգություն են երգում՝ «Օրհնեցեք զՏէր յերկից» և թե «Օրնեցեք զՆա ամենայն հրեշտակ Նորա»: Եւ ապա դեպի ներքև են ձայն տալիս՝ «Օրհնեցեք զՏէր յերկրե վիշապք» և իրենց զորքերը, և ինչպես կարգն է սրան կցում են «Փառք ի բարձունս» երգը, որ մարդկանց աջակցության խորհուրդն ունի հրեշտակներին։

Հ.Ո՞վ է ասել«Փառք ի բարձունս»-ի շարունակությունը։

Պ.Մինչև «Տէր և Հոգիտ Սուրբ, որ ի փառս Աստծո ընդ Հոր» ասել են առաքյալները։ Իսկ «Եւ յամենայն ժամ օրհնեմ զՔեզ»-ից մինչև վերջ ասվեց Եփեսոսի ժողովում։
	«Փառք ի բաձունս»-ից հետո ասվում է 2 տուն երգ՝ փառ ըստ օրվա ձայնի։ Եւ եթե կիրակի է, սարկավագը ասում է՝ «Ասասցուք» քարոզը և հրամայում խնդրել կաթողիկոսի, եպիսկոպոսների, քահանաների, պտուղների առատության , ննջեցյալների, կենդանի մարդկանց փրկության համար երևելի և աներևույթ թշնամու ձեռքից, իսկ ժողովուրդը, յուրաքանչյուր տան վերջում աղաղակու է՝ «Տէր ողորմեա»: Իսկ սրբոց տոներին` «Փառավորեսցուք» քարոզը, որը փառաբանություն է՝ հիշեցնելով Աստվածային երախտիքը, ապա նույն մտքով աղոթել «Գոհանամ զՔէն» և ապա «Սուրբ Աստված» երգը։

Հ.Հայաստանյաց Եկեղեցին ինչու՞ ի դեմս Որդու «որ խաչեցար» երգում, իսկ մյուս եկեղեցիները առանց «խաչեցար» երգում։

Պ.Հայաստանյաց Եկեղեցին «Սուրբ Աստված»-ը երգում է Որդուն, որով Նրա մեզ արած անճառելի երախտիքն ու արդյունքն խոստովանում ենք, «Սուրբ Աստված, Սուրբ և հզոր, Սուրբ և անմահ, որ խաչեցար վասն մեր, ողորմեա մեզ», և որը կրկնում ենք 3 անգամ, և վերջին տունը ասելիս միջնորդ ենք խնդրում՝ Սուրբ Աստվածածնին։ Այս երգի համար հույները մեզ մեղադրում են, թե Երրորդությունը խաչված ենք ընդունում։ Այս վեճը շարունակվում է մինչև այսօր: Այլ է, թե ո՞վ և ե՞րբ ասաց այս երգը։
	Պատմության մեջ չկա որոշակի և ստույգ տեղեկություն։ Ինչպես եկեղեցու ավանդությունները, մատենագիրները ևս ընդիմանում են միմյանց։ Հայերը հենց սկզբից ունեին այս երգը ըստ Լուսավորչի սահմանադրության, որ վերցրել է Կեսարիայի եկեղեցուց և ավանդություն է, որ առաքյալներն են սահմանել, որովհետև ասում են, թե Հովսեփ Արիմաթացին է ասել, երբ Քրիստոսի մարմինը իջեցնում էր խաչից։ Այդ պատճառով էլ լատինները Ավագ ուրբաթ երգում են խաչելության պատկերի առաջ «Խաչեցար»-ով, ինչպես տեղ է գտել նրանց ժամագրքի մեջ, որից հետևում է, որ նրանք «Սուրբ Աստված»-ը երգում են Որդուն։ Սա հաստատում է Հայ եկեղեցին, որ նույն օրը երեկոյան երգում է ծնկած, առանց «Փառավորյալ»-ի։ Նույնպես և Սոկրատը «Եկեղեցական պատմության» մեջ ասում է, թե այն ուղղված է Որդուն` ընդդեմ արիոսականների։ Սրա նման է այն, որ գրված է Սուրբ Ոսկեբերանի վարքի մեջ։ Անաստաս կայսեր հրամանով 6-րդ դարում երգում էին բեմի վրա «Խաչեցար»-ով։ Իսկ այն, որ ասում են հույները, թե Պետրոս Կնափեցին, որ «Աստվածաչարչար» կոչված աղանդավորների գլուխն էր, ավելացրեց «Որ խաչեցար»-ը` ճշմարիտ չէ, քանի որ հույները այդպես էին երգում դրանից առաջ, ինչպես գրում է Սոկրատը, ով ապրել է Կնափեցուց առաջ։ Աղանդավորները «Խաչեցար»-ը տալիս էին Երրորդությանը, իբրև թե Երրորդությունը չարչարվեց, խաչվեց, այդ պատճառով հույները սկսեցին երգել առանց «Խաչեցար»-ի աղանդը մերժելու համար, բայց Անաստաս կայսրը հրամայեց առաջվա նման երգել։ Այսպես, հույները և լատինները սովոր էին փոփոխություն մտցնել բուն և սկզբնական խոսքի մեջ, ինչպես Նեստորի դեմ, որ 2 բնություն էր դավանում Քրիստոսի մեջ։ Եփեսոսում հայրերը մի բնություն դավանեցին,և Եվտիքեսի դեմ, ով շփոթելով մի բնություն քարոզեց, Քաղկեդոնի ժողովում 2 բնություն դավանեցին և սա ևս այսպես արեցին աստվածաչարչարներից վերառնելով «Խաչեցար»-ը։Սակայն հայաստանյաց եկեղեցին, ինչպես նախկինում, անփոփոխ պահեց երեքսրբյանը ուղղելով Երկրորդ անձին` Բանն Աստծուն, և ամեն Տերունի տոներին փոխելով՝օրինակ Աստվածահայտնության տոնին «որ ծնար եւ յայտնեցար վասն մեր»,Հայտնության տոնին,կիրակի օրերը շաբաթ երեկոները «որ յարյար ի մեռելոց», Վերափոխման տոնին «որ եկիր ի փոխումն Մոր Քո և Կուսի» այլակերպության տոնին «որ յայտնեցար ի Թաբոր լերին», Ծազկազարդին և Հինանց շաբաթ երեկոները «որ եկիր եւ գալոց ես», Ավագ ուրբաթ գիշերը «որ մատնեցար», Ավագ շաբաթ «որ թագեցար», սրբոց և պահոց օրերին, Եկեղեցու և Խաչի տոներին «որ խաչեցար», իսկ Հոգեգալստյան տոնին երգում ենք առ Սուրբ Հոգին «որ եկիր եւ հանգեցար յառաքեալս»: Այսքանը բավական է, որ երեքսրբյանը ուղղված է Որդուն, հիշելով Նրա երախտիքը, Տնօրինությունը, և ոչ թե Սուրբ Երրորդությանը: Ահա և համառոտ մեկնություն, թե ինչ դիտավորությամբ ենք երգում, և որ «խաչեցար»-ը վերաբերում է ոչ թե աստվածությանը, այլ մարդկային բնությանը. Քրիստոսի անձի մեջ 2 բնությունները միավորված են անխառն և անբաժանելի կերպով: Եվ քանի որ աստվածային բնությունն անչարչարելի է և անմահ, առավ մարդկային բնությունն ու մահկանացու մարմնով չարչարվեց և մեռավ, իսկ աստվածային բնությունը մնաց անչարչարելի և անմահ: Այդ պատճառով ասում ենք, թե Աստված չարչարվեց, խաչվեց, մեռավ: Եվ եկեղեցին 3 անգամ երգում է «Սուրբ Աստված»-ը, բայց «խաչեցար»-ը ոչ թե տալիս է աստվածությանը, հզորությանը և անմահություանը, իբրև թե Աստվածությունը, հզորությունը և անմահությունը չարչարվեցին, խաչվեցին, մեռան, որը վերացական բան է, այլ մարմինը, որ և Աստված է, որովհետև վերացական աստվածային և մարդկային բնությունները անճառելի ձևով միավորվեցին մարմնի մեջ և կոչվեց Աստվածամարդ կամ Աստված և մարդ կատարյալ, ուստի Աստված խաչվեց մարդկային մարմնով, որ վերցրեց մեզանից, և հզորը տկարացավ իբրև մարդ, և անմահը մարմնով մեռավ։
	Այժմ տեսնենք, թե հույն եկեղեցին ինչի վրա է հենվում՝ երգելով առանց «խաչեցար»-ի: Այն չունի հիմնավոր ապացույցներ, այլ հորինված մի պատմությունն է, որ հեռու է ճշմարտությունից: Նիկիփոր Դամասկացին և մյուսները, ինչպես գրված է նրանց հայսմավուրքում` սեպտեմբերի 25, թե Փոքր Թեոդոս կայսրի ժամանակ 446 թ. սեպտեմբերի 24-ին սաստիկ երկրաշաժ է եղել Կ. Պոլսում և երկար է տևել, մինչև բոլորը փախել են դաշտ: Քանի որ բոլորը խիստ վախեցել էին, կայսրը, Պրոկղ պատրիարքը և ժողովուրդն Աստծուց ողորմություն են խնդրում: Ապա մի տղա հափշտակվում է օդ և հրեշտակներից սովորում է այս երեքսրբյան օրհնությունը. «Սուրբ Աստված, Սուրբ և Հզոր, Սուրբ և Անմահ, ողորմեա զմեզ»: Հետո մանուկն իջնում է և պատմում, թե ինչ սովորեց և բոլորը երգում են, և երկրեշարժը դադարում է: Բայց պետք է իմանալ, որ այս դեպքը մյուս հայսմավուրքներում, օր. Բասիլեանում հափշտակված մանուկն ասել է, որ այսուհետև առանց «խաչեցար»-ի երգեն: Այդպես է գրում և Թեոփանես պատմիչը: Կարելի է եզրակացնել, որ 446 թ.-ից առաջ հույները «խաչեցար»-ով են երգել, ինչպես սահմանել է առաքելական եկեղեցին և ապա այդ մանուկի խոսքով վերացրեցին «խաչեցար»-ը: Առավել հավանական է, որ հույները Կնափեցու պատճառով վերացրեցին, իսկ այդ երեխայի հետ կապված պատմությունը մեր դարում հավատ չի ներշնչում:

Հ.Ի՞նչ խորհորդ ունի «Մանկունք» երգը:

Պ.Մանկունք ասելով պետք է հասկանալ անմեղներին, իսկ մենք, որ մեղքերի հնությունից ծերացած էինք, այժմ նորոգվեցինք և Քրիստոսի հետ մանկացանք, ինչպես և Տերն է մանուկ կոչում աշակերտներին, և որովհետև մանուկների նման արդարացանք, այդ պատճառով արժանի ենք Աստծում օրհնելու, ուստի աղաղակում ենք «Օրհնեցէք մանկունք զՏէր», որովհետև եկեղեցին մեր մայրն է և մենք նրա զավակները:

Հ.Ի՞նչ խորհուրդ ունի «Սիրեցից» և «Բանից իմոց» սաղմոսները:

Պ.Քանի որ սրբերն ու մարտիրոսները արժանավորապես սիրելով Աստծուն և հաղթանակով աշխարհից դուրս գալով արժանացան հաղթական եկեղեցու անդամ լինելու, մենք երգում ենք. «Սիրեցից զի լուիցէ» նրանց տոների ժամանակ, որ նրանց փառքին հաղորդ լինենք: Իսկ ապաշխարության օրերին ասում ենք «Բանից իմոց» սաղմոսը, որի նպատակն է հաղթող հանդիսանալ մեր հոգու թշնամու դեմ պատերազմում:

Հ.Ի՞նչ խորհուրդ ունի «Արարչական»-ը։

Պ.Այս երգը աստվածային արարչության պատմությունն է, որ յուրաքանչյուր փառաբանական երգով պատմում ենք Նրա արարչությունը, հիշում Աստծո ամենակարողությունը և նախախնամությունը:

§6. ԱՐԵՎԱԳԱԼԻ ԺԱՄԵՐԳՈՒԹՅՈՒՆ

Հ.Արևագալի ժամերգությունը Երրորդության ո՞ր անձին ենք ուղղում:

Պ.Երրորդ անձին` Սուրբ Հոգուն և կոչվում է առաջին ժամ, ըստ եվրոպացիների` վեցերորդ:Սա Եզր կաթողիկոսն է կարգել:

Հ.Առաջին կամ արևագալի ժամերգության աղոթքն ի՞նչ խորհուրդ ունի:

Պ.Քրիստոս ինքն արեգակն է , որ ծագեց ու լուսավորեց մեզ խավարային մեղքերից, որի համար էլ Ս. Հոգուն աղաչում ենք, որ զգալի արեգակի ծագելու հետ մեր հոգին լուսավորի իմանալի լոյսով: Առաջին ժամն ունի նաև հարության խորհուրդը, որովհետև հարուցյալ Քրիստոս այն ժամին աշակերտներին երևաց, և սկսում ենք Աստծու անվան փառաբանությամբ.,Եղիցի անուն Տեառն օրհնեալ, զի յառաջ քան զարեւ է անուն նորաե: Ունի նաև Քռիստոսի երկրորդ գալստյան և մարդկանց գերեզմաններից հարության խորհուրդը(Հովհ. Օձն. Եր. 92):

Հ.Արևագալի երեք փոխերն ինչ խորհուրդ ունեն:

Պ.Առաջին փոխը` Աղաղակեցէք առ Տէր ամենայն երկիր և ծառայեցէք Տեառն ուրախությամբ.... (Սաղմոս 99), այն, թե զգալի խավարի փարատվելով` իմանալի խավարն էլ փարատվեց, որի համար ուրախությամբ գոչում ենք, թե` եվ դու՛ք ` լույսի որդիներ, բերկրալի սրտով աղաղակեցե’ք Աստծուն, նրան ուրախությամբ ծառայեցե՛ք, ցնծությամբ նրա առաջ մտեք ու ճանաչեցեք, որ նա է մեր Տեր Աստվածը, քանզի քաղցր է Տերը, և նրա ողորմությունը հավիտյան է , որ ձեզ ազատեց խավարի ու մեղքի ծառայությունից: Երկրորդ փոխը` Աստուած, Աստուած իմ , ես առ քեզ առաւօտ առնեմ... (Սաղմոս 62), որպես թե մարմնական հեշտություններից ու մահացու քնից զարթնելով` աղոթում ենք Աստծուն` նրան միայն մեր գործերի սկիզբ դնելով և ամեն ինչի Տեր ճանաչելով: Եվ այսպես հույս դնելով Աստծու վրա` կցում ենք երրորդ փոխը` Տեր հովուեսցէ զիս և ինձ ինչ ոչ պակասեսցի (Սաղմոս 22): Խնդրում ենք մեզ դեպի բարի գործերն առաջնորդել և ավարտում ենք` ասելով` Տուր զօրութիւն ծառայի քո.... սա էլ ի դեմս խաչի է ` մե զ պահապան լինելու համար:

§7. ԵՐՐՈՐԴ ԺԱՄԻ, ԸՍՏ ԵՎՐՈՊԱՑԻՆԵՐԻ` ԻՆՆԵՐՈՐԴ ԺԱՄԻ ԱՂՈԹՔԸ

Հ.Ում ենք ուղղում երրորդ ժամի աղոթքը, և այն ի՞նչ խորհուրդ ունի:

Պ.Երրորդ ժամի աղոթքն ուղղում ենք Ս. Հուգուն, քանի որ նույն ժամին իջավ առաքյալների վրա, որի համար փառաբանությամբ ենք սկսում` Օրհնեալ Հոգիդ Սուրբ Աստուած ճշմարիտ: Ապա սաղմոս` Ողորմեա ինձ Աստուած....:  Կատարում ենք նաև ի դեմս Որդու, որովհետև Քրիստոս երրորդ ժամին խաչվեց (Մարկ.15.21) , ինչպես քարոզն ու աղոթքն են ցույց տալիս. փոխը ևս նույն միտքն ունի` Տէր հովուեսցէ զիս և ինձ ինչ ոչ պակասեսցի: Մեծ քարոզն ու աղոթքը Հովհան Մանդակունունն են:

§8. ՎԵՑԵՐՈՐԴ , ԸՍՏ ԵՎՐՈՊԱՑԻՆԵՐԻ՜ 12-ՐԴ ԺԱՄ

Հ.Վեցերորդ ժամի աղոթքն ու՞մ ենք ուղղում:

Պ.Հայր Աստծուն, որն սկսվում է փառաբանությամբ` Օրհնեալ հայր Սուրբ Աստուած ճշմարիտ: Ապա սաղմոս` Ողորմեա ինձ Աստուած..., (Սաղմոս 50), փոխ` երանի որ խորհի: Մարդկային տկար բնության համար Հայր Աստծուց օգնություն ենք խնդրում մեր հակառակորդ սատանայի դեմ: Կատարվում է նաև ի դեմս Որդի Աստծու, որովհետև նաև նախաստեղծի` Աստծո պատվիրանը զանց առնելու և պտուղը ճաշակելու խորհուրդն ունի, որի փոխարեն նույն ժամին Քրիստոս լեղու հետ խառնած քացախը ճաշակեց, որով պտղի դառնությունը քաղցրացրեց, ինչպես ցույց է տալիս քարոզի և աղոթքի միտքը` Տէր հովուեսցէ զիս, և ինձ ինչ ոչ պակասեսցի : Մեծ աղոթքն ու քարոզը Հովհան Մանդակունունն են:

§9. ԻՆՆԵՐՈՐԴ, ԸՍՏ ԵՎՐՈՊԱՑԻՆԵՐԻ` ԵՐՐՈՐԴ ԺԱՄ

Հ.Ու՞մ ենք  ուղղում իններրորդ ժամի աղոթքը:

Պ.Որդի Աստծուն, որն սկսվում է փառաբանությամբ ` Օրհնեալ Որդիդ Սուրբ Աստուած ճշմարիտ: Ապա սաղմոս` Ողորմեա ինձ Աստուած..., և փոխ ` Սիրեցի զի լուիցէ Տէր զձայն աղօթից իմոց… (Սաղմոս 114): Այս ժամը հին ու նոր Ադամի հիշատակի խորհրդով կարգվեց: Աստվածաբան վարդապետները մարդկային ազգի փրկության ժամը համեմատում են նախահոր անկման ժամի հետ, թե որ ժամին դրախտից արտաքսվեց, նույն ժամին էլ Քրիստոս խաչի վրա աղաղակելով` բանական հոգին ավանդեց, Ադամին դժոխքից ազատեց, ինչպես քարոզն ու աղոթքն են հայտնում: Սրա համար էլ մաղթանք ենք կցում` Հոգւոցն հանգուցելոց Քրիստոս Աստուած , արա հանգիստ և ողորմութիւն...: Մեծ քարոզն ու աղոթքը Մանդակունունն են:

Հ.«Յիշեա տէր զպաշտոնեայս քո» քարոզն ո՞վ է գրել:

Պ.Հովհաննես Սարկավագ վարդապետը, որը ծաղկեց 12-րդ դարում: Այս քարոզը բովանդակում է աղաչանք առհասարակ ամենքի համար, որը գուցե նույն կամ հաջորդ դարում մտել է եկեղեցու գործածության մեջ:

§10. ԵՐԵԿՈՅԱՆ ԺԱՄԵՐԳՈՒԹՅՈՒՆ

Հ.Երեկոյան ժամերգությունն ի՞նչ խորհուրդ ունի:

Պ.Քրիստոսի թաղման, և կատարում ենք ի դեմս որդի Աստծու, որովհետև Հիսուսի մարմինը այդ ժամին խաչից իջեցրին և դրեցին գերեզմանում: Ժամերգութունը  սկսվում է մաղթանքով` Ես առ Աստուասծ կարդացի, և նա լուաւ ինձ յերեկոյիս, ի վաղորդայն և ի հասարակ աւուր: Եվ հետո մեր բնության աղքատությանը նայելով նախահոր հայացքով՝ մեղքերի ծանր բեռան տակ ճնշված` խնդրում ենք Աստծուն, թե` Խոնարհեցո Տէր զունկն քո և լուր ինձ, զի աղքատ և տնանկ եմ ես... (Սաղմոս 85), որոնց համար պատճառ ենք բերում սատանայի խաբեությունը` Աստուած, անօրենք յարեան ի վերայ իմ (դրախտում), և ժողովք հզօրաց խնդրեցին զանձն իմ (դևերը), և ոչ համարեցան զքեզ Աստուած առաջի իւրենց: Հետո կանչելով Աստծուն` գթած, ողորմած, երկայնամիտ, բազումողորմ և ճշմարիտ, ասում է ` տուր զօրութիւն ծառայի քո` հաղթելու սատանայի փորձությունները, կեցո զորդի  աղախնոյ քո (Եվայի), և արա առ իս նշան բարութեան` Քո խաչի նշանը , որը տեսցեն ատելիք իմ (դևերի գնդերին), և ամաչեսցեն, փախչեն ինձնից և իմանան` զի դու Տէր օգնեցեր ինձ և մխիթարեցեր զիս...:
	Ապա քահանան ասում է ` Փառք քեզ Աստուած, փառք քեզ, յաղագս ամենայնի Տեր փառք քեզ,սկսվում  է փոխը` աղոթք նախամոր փոխարեն` Ապրեցո զիս Տէր ի մարդոյ չարէ… (Սաղմոս 139) և ինչ որ կցորդն է ցույց տալիս, թե` խորհեցան խափանել զգնացս իմ պատվիրանի պահպանության համար, և թաքուցին ամբարտաւանք որոգայթ ինձ` սատանայական դասը, որ հպարտությամբ ընկավ երկնքից, լարս ձգեցին որոգայթ ոտից իմոց ` նույն ամբարտավանության լարի վրա ձգեցին իմ ոտքերը, և ընկա պատվիրանազանցության մեջ: Եվ ապա մտածելով, թե իր ուժով չի կարող փրկվել այն որոգայթից, եթե վերին զորությունը իր գթությամբ չփշրի այն որոգայթը` Միածին Որդու չարչարանքների շնորհիվ, որի համար էլ ասում է `Տէր կարդացի առ քեզ և լուր ինձ, և թե`ուղիղ եղիցին աղոթք իմ որպես խունկ առաջի քո Տէր, համբարձումն ձեռաց իմոց, պատարագ երեկոյի: Այնուհետև հուսալով Աստծու փրկությանը` աղաղակում է ` Տէր՛ , հա՛ն ի բանտէ զանձն իմ: Բանտ է կոչվում աշխարհիկ կյանքը և աղոթում է հանդերձյալ կյանքի համար, որին արդարները  հույսով են սպասում:
	Հետո վառում են կանթեղները, և ասվում է փառաբանական մաղթանք, որ կոչվվում է  Օրհնութիւն ճրագաց, սովորական օրերին` Օրհնեալ Տէր, որ բնակեալդ ես ի բարձունս, եւ օրհնեալ են փառք մեծութեան քո, որ հաստատեցեր զլուսաւորս ի բարձունս, ի յերկնից զլոյս ծագեցեր ընդ ամենայն տիեզերս: Սա Ս. Երրորդությանն ենք ուղղում, բայց թե ով է ասել, հայտնի չէ: Իսկ բոլոր կիրակամուտներին ասվում է  Լոյս զուարթ սուրբ փառաց անմահի Հօր երկնաւորի սրբոյ կենարարաի Յիսուս Քրիստոս. խոսքի սկիզբ դնում է Քրիստոսին, ապա ամենասուրբ Երրորդությանը` Օրհնեմք զՀայր և զՈրդի և զՍուրբ  Հոգիդ Աստուծոյ...: Այս Օրհնությունը հիշում է Բարսեղ Մեծը հոգեմարտների դեմ գրած Հոգու մասին ճառում և ասում է, թե վաղ ժամանակից ունենք և հների ասածն է, բայց թե ասողն ով է` չգիտենք, սակայն բոլոր կիրակամուտներին երգում ենք: Իսկ ոմանք նշում են Սեբաստիայի Աթանագինես եպիսկոպոսին, որն իր ճառում փոքր-ինչ կարևորում է այս բանի ճշմարտությունը  ¥Խոսր. մեկն. ժամ. եր. 321-322¤:
	Այնուհետև քարոզ` հասեալքս ի ժամ երեկոյիս համբառնալով զձեռս մեր փառաւորեմք զքեզ Տէր Աստուած մեր: Այստեղ ևս մարգարեի խոսքն է կրկնվում` համբարձումն ձեռաց  լինել պատարագ երեկոյի:

Հ.Ի՞նչ է նշանակում մեսեդին:

Պ.Մեսեդի նշանակում է երեկոյան ժամերգության կցորդ, խորհրդավոր նվագ, միջանկյալ սաղմոս ¥հունարեն `մեսեդիս- միջնորդ¤, և ասվում է երկու տուն սաղմոս ըստ օրվա: Ապա կրկնվում է Ուղիղ եղիցին աղօթք իմ...: Դրանից հետո սարկավագն ասում է քարոզ` հարության երեկոներին` Ասասցուք, իսկ սովորական օրերին` Աղաչեսցուք զամենակալն Աստուած: Ապա քարոզով խնդրում է, որ Աստված մեզ շատ տարիներ խաղաղություն տա, խաղաղարար թագավորներ, գավառապետներ, զորապետներ, ժողովրդին և մեր ելումուտը խաղաղությամբ պահի, իսկ թշնամու զորությունը՝ խորտակի:
	Սրանից հետո քահանան աղոթք է ասում` Լուր ձայնից մերոց Տէր Աստուած մեր, ընկալ զաղաչանս մեր, զհամբարձումն ձեռաց մերոց, եւ զբանս աղոթից, սրբելով զերեկոյի պատարագս մեր ի հոտ անուշից, ի հաճոյս Քեզ պատրաստել:Աղոթքի համառոտ իմաստն այս է. ձայնն ու կանչելը Աստծուն ջերմ սրտով պաղատանք է, բուրվառը` բերանը հոգևոր դարձնելու և բոլոր աղտեղություններից սրբելու համար է, կրակի պես բորբոքելու սիրտը Աստծու սիրով, իսկ աղոթքը որպես անուշաբույր խունկ նրա վրա դնելու համար, որ բուրում է Աստծու առջև, ձեռքերի վեր բարձրացումը` մեղքերի թողության, որպես երեկոյան պատարագ` նվեր, ինչպես սովոր էին իսրայելացիները ամեն երեկո մի գառ զոհել Աստծուն: Սրա փոխարեն մեր աղոթքն ու ձեռքերի համբարձումն ենք անում: Ապա խնդրում ենք ավելացնել հավատը, հույսը, սերը և բոլոր առաքինի գործերը, երեկոն ու առաջիկա գիշերն անցկացնել առանց մեղքերի ու գայթակղությունների: Խնդրում ենք նաև խաղաղություն աշխարհի համար, Եկեղեցու համար` հաստատություն, մեզ համար էլ` փրկություն: Հետո երգում են Երեքսրբյանը, որին հաջորդում է մաղթանքը` փրկել զմեզ ի փորձութենէ,  և քարոզը` վասն լսելի լինելոյ:

Հ.Համբարձին ի՞նչ խորհուրդ ունի:

Պ.Համբարձին այն խորհուրդն ունի, որ ցերեկով մարմնապես հոգնած լինելով մեր աշխատանքներից, հոգեպես էլ` մեղանչած՝ կարիք ունենք օգնության` մեզ փրկելու բոլոր որոգայթներից հոգով ու մարմնով, և ասում ենք մեր անձին` Տէր պահեսէ զմուտ քո ծնվելով աշխարհում,  եւ զելս քո մահով, յայսմհետէ մինչեւ յաւիտեան` այս աշխարհիչց մինչև հանդերձյալ աշխարհը: Հետո սարկավագը քարոզ է ասում`վասն խաղաղութեան ամենայն աշխարհի: Ինչ որ առավոտյան ժամին քարոզվեց, նույնը քարոզվում է և հիմա, որ գիշերից մինչև առավոտ խաղաղ անցկացնենք: Քահանան աղոթքն ուղղում է Հայր Աստծուն `ընդունելու ժողովրդի պաղատանքը, ողորմելու աշխարհին, Եկեղեցուն, հիվանդներին, վշտացածներին, ճանապարհորդներին, նավորդներին, խոստովանողներին, ապաշխարողներին ու ննջեցյալներին:
	Այնուհետև սաղմոսներ` Որ բնակեալ է յօգնութիւն բարձրելոյն… (Սաղմոս 90), խնդրում ենք Աստծո հովանու տակ լինել, երկնքում արժանանալ հանգստի, որովհետև մեր հոգու թշնամու որոգայթները մեր շուրջն են և ասում ենք` զի դու Տէր յոյս իմ…. շուտով լսում ենք Աստծո ձայնը՝ քանզի յիս յուսացար, դրա համար էլ փրկեցի զքեզ, քանի որ այդքան տառապանքի մեջ դեռ ծանեար զանուն իմ, դրանից հետո և ինձ հուսացիր, և ավարտվում է ասելով` Յամենայն նեղութենէ իմմէ փրկեցեր զիս, եւ ի թշնամիսն իմ ետես զակն իմ: Դրանից հետո կրկին մաղթանք նույն սաղմոսի տնով՝ Զբարձրեալն արասցուք մեզ ապաւեն…: Քարոզը ևս նույն միտքն ունի` Եւ մեք միաբան զողորմութիւն ի Տեառնէ խնդրելով: Իսկ քահանան ձայնում է կյանքի հույսին` աղոթքներ ընդունող, մեղքեր քավող ու խնդրանքներ կատարող Քրիստոսին` կատարելու մեր աղոթքները ի բարին` Սուրբ Աստվածածնի բարեխոսությամբ ու սրբերի խնդրանքով: Ապա` Յիշեա Տէր զպաշտոնեայս...: Եթե կիրակամուտ է` Որ բնակեալի տեղն ասվում է` Աստ օրհնեցէք զՏէր ամենայն ծառայք… (Սաղմոս 133), քանզի հարության երեկո է և ուրախությամբ ենք աղաղակում: Հետո`Կեցո և աղոթք` Թագաւոր խաղաղութեան, որով քահանան խնդրում է ժողովրդին պահել սուրբ խաչի հովանու ներքո:

§11. ԽԱՂԱՂԱԿԱՆ ԺԱՄԵՐԳՈՒԹՅՈՒՆ

Հ.Ի՞նչ խորհուրդ ունի խաղաղական ժամերգությունը:

Պ.Ունի Քրիստոսի` բանական հոգով, անբաժանելի աստվածությամբ դժոխքը իջնելու և արդարների հոգիներն ազատելու խորհուրդը, որոնք սպասում էին նրա գնալուն: Քրիստոս խաղաղեցրեց նեղությունից, որ այնտեղ ունեին, ուստի կոչվում է խաղաղական, որովհետև հասնելով գիշերվան` դադարում ենք աշխարհային գործերից ,գնում ենք տուն` մեր անձերին խաղաղություն և հանգստություն տալու: Խաղաղական ժամերգության աստվածպաշտությունը սկսում ենք սաղմոսով` Տէր Աստուած փրկութեան իմոյ ի տուէ կարդացի եւ ի գիշերի առաջի Քո… (Սաղմոս 87)  իսկ փոխը`Ի կարդալ իմում լուար ինձ Աստուած, ի նեղութենէ ինձ անդորր արարեր… (Սաղմոս 4): Եվ քանի որ անկողնում պառկելով` հանգստանում ենք օրվա աշխատանքից ու խաղաղվում աշխարհային խորհուրդներից, գերեզմանի մահվան օրինակն ենք նկարագրում: Հետևաբար յոթ փոխ սաղմոս ենք ասում յոթ գլխավոր մեղքերի քավության համար: Հետո` Շնորհեա մեզ Տէր երգն ենք	 երգում, որ ունի դժողքից հոգիների ազատման խորհուրդը, քանզի կրկնում ենք մարգարեական խոսքերը մարդկային բնության ազատության համար`եւ յուսացեալ եղիցուք մեք ի նա եւ նա եղիցի մեզ ի փրկութիւն: Եւ ահաւասիկ ես եւ մանկունք իմ...: Իսկ մաղթանքը, քարոզն ու աղոթքը Աստծուց խնդրում է գիշերվա պահպանություն, սաղմոսը`Տէր լոյս իմ…, որովհետև խավար գիշերը մոտեցել է, աստվածային լույսն ենք խնդրում մեզ առաջնորդ լինելու և Քրիստոսի ավետարանությամբ պահելու առանց գայթակղության ¥Հովհ. 8.12, 12.35¤: Ապա` մաղթանք, քարոզ և աղոթք նույն խորհրդով:

§12. ՀԱՆԳՍՏՅԱՆ ԺԱՄԵՐԳՈՒԹՅՈՒՆ

Հ.Ու՞մ ենք ուղղում հանգստյան աղոթքը և ինչու՞ է այս անունով կոչվում:

Պ.Հանգստյան ժամերգության աղոթքները ուղղում ենք Հայր Աստծուն, որ իր Միածին Որդու պահապան Աջով գիշերը մեզ պահի չարի փորձանքներից: Կոչվում է Հանգստայն, քանզի այս աղոթքը ընթրիքից հետո ենք ասում, երբ որ պետք է անկողնում հանգստանանք: Այս ժամերգությունը մյուսներին կցված չէ, այլ առանձին է` կախված յուրաքանչյուրի կամքից: Սա կոչվում է միաբանական, որովհետև վանականները ընթրիքից հետո միասին են ասում: Կոչվում է նաև ընտանեկան, քանի որ ամեն ընտանիք կարող է աղոթել տանը: Առանձնական է կոչվում, քանզի ամեն մեկը առանձին է ասում` իր մահճակալի մոտ կանգնած: Ունի 9 փոխ` կարգված գիշերվա 9 ժամերի պահպանության համար, իսկ կիսատ փոխերը նրանց շարունակությունն են, որովհետև ժամերը փոփոխական են` երբեմն ավելանում են, երբեմն` պակասում: Մյուս աղոթքները` Նարեկացու Հաւատով խոստովանիմք և Փառք քեզ Տէր Աստուած մեր-ը  նույն խորհուրդն ունեն:

§13. ՇԱՐԱԿԱՆ

Հ.Ի՞նչ է շարականը:

Պ.Շարականը հոգևոր երգ է , որ եկեղեցին երգում է աստվածպաշտության ժամանակ: Մինչև հայոց գրերի գյուտը եկեղեցին գործածում էր հունարեն և ասորերեն երգեր, իսկ 5-րդ դարի սկզբին` Ս. Սահակն ու Ս. Մաշտոցը հորինում են երգեր հայերենով: Երգեր են գրում նաև նրանց աշակերտները, և այսպես մինչև 14-րդ դարը հետզհետե շատանում են, իսկ եկեղեցին ձեռք է բերում երգերի հավաքածու, որը ժողովվում է մի գրքի մեջ` կոչվելով շարական, այսինքն` ակների շարք:

Հ.Շարականները քանի՞ ձայն ունեն:

Պ.Ունեն 8 ձայն` ԱՁ` առաջին ձայն, ԱԿ` առաջին կողմ, ԲՁ` երկրորդ ձայն, ԲԿ ` ավագ կողմ, ԳՁ` երրորդ ձայն, ԳԿ` վառ ձայն, ԴՁ` չորրորդ ձայն ,ԴԿ` վերջ ձայն: Նաև երկու ձայն ` ԲԿ և ԴԿ` ստեղիներ: Այս 8 ձայնեղանակները հորինեցին Ս. Սահակն ու Ս. Մաշըոցը:

Հ.Շարականը քանի՞ տեսակ է լինում:

Հ.

1.Տերունական

2.Սրբոց

3.Պահոց

4.Հանգստյան :

Հ.Ըստ բովանդակության քանիսի՞ է բաժանվում:

Պ.

1.Կրոնական

2.Օրինական

3.Մեկնաբանական

4.Գոհաբանական

5.Մաղթողական

6.Ներբողական

7.Պատմական

8.Զղջման:

§14.ԿՐՈՆԱԿԱՆՆԵՐ

Հ.Որո՞նք են կրոնականները:

Պ.Տերունական տոների շարականներն են, որոնց մեջ կան կրոնականներ (հավատի մասունքներ), աստվածային էությանը, անձերին, հատկություններին վերաբերվող և այլն, որոնցից մի քանիսը մեջբերում ենք:

•Յառաջ քան զԱրուսեակ անմայր ծնունդ Հօր ի յերկինս, այսօր ընտրեցեր իմաստութեամբ զմայր անարատ, անհայր ծննդեան քո ի յերկրի (Կանոն Ծննդեան Ս. Աստուածածնին):

•Որ անիմանալիդ ես յէութեան Հայր անսկիզբն և անպատճառ (Կանոն Աւետեաց Աստուածածնին):

•Որ բազմաչեայ քրօւբէից անտեսանելի (Կանոն Աստուածահայնութեան Ճրագալոյցին):

•Որ զկերպարանս ծառայի էառ, և զմեղս ի մարմնի իւրում դատապարտեաց (Կանոն Աստուածահայնութեան Ճրագալոյցին):

•Հրաշափառ ծնունդ քո ի սուրբ կուսէն այսօր ցուցաւ ազգի մարդկան, անսկզբնակից Բանդ էակից Հօր (Կանոն Աստուածահայնութեան Երրորդ Աւուրն):

•Որ էրն ի սկզբանէ առ Աստուած և Աստուած Բանն , կերպարան անեղին և համագոյ Սուրբ Հոգւոյն (Կանոն Աստուածահայնութեան Եկրրորդ Աւուրն):

•Յառաջ քան զհաւիտեանս Որդի նախայաւիտեան (Կանոն Աստուածահայնութեան Եկրրորդ Աւուրն):

•Ոորում ոչ բաւեն երկինք ընդունել զանբաւելի զբնութիւն (Կանոն Աստուածահայնութեան Երրորդ Աւուրն):

•Նոր սքանչելիք եղեն այսօր Ի Բեթլեհէմ ի յայրի, կուսի ծնանիլ Աստուած և մարդ , անապական մնալով կուսական որովայնին (Կանոն Աստուածահայնութեան Երրորդ Աւուրն):

•Անեղանելի բնութիւն, որ յէութեանդ ես ընդ Հօր, ծնար ի Սրբոյ Կուսէն (Կանոն Աստուածահայնութեան եօթերորդ Աւուրն):

•Լոյս ի լոսոյ ի Հօրէ առաքեցար և մարմնացար ի Սուրբ Կուսէն, զի վերստին նորոգեսցես զապականեալն Ադամ (Կանոն Աստուածահայնութեան Ութերորդ Աւուրն):

•Արարիչն յերկնի և յերկրի Աստուած և մարդ գոլով, երևեալ ի հոսանսն Յորդանանու, աստուածախառն մարմնով լուաց զտիեզերս ի մեղաց (Կանոն Աստուածահայնութեան Ութերորդ Աւուրն):

•Խորհուրդ անճառ ծածկեալն յազգաց և յաւիտեանց յայտնեցաւ իջմամբ հրեշտակապետին այսօր առ կոյսն Մարիամ (Կանոն Աւետեաց Աստուածածնին):

•Որ էն յէութեան Որդի միշտ Էէն անեղանելի ծնունդ հայրական (Կանոն Որդւոցն Որոտման)։

•Իսկապես Բանն Աստուած միացաւ ի մարմնի, անփոփոխ գոլով յէութեան (Կանոն Որդւոցն Որոտման)։

•Որ զընտրեալսն ի քէն յառաջ քան զլինիլն աշխարհի, առաքեցար ընդ տիեզերս աւետաւոր արքայութեանդ (Կանոն Եօթանասուն Երկու Աշակերտացն Քրիստոսի)։

•Հայր առաքող Միածնիդ, որում ետուր յաշխարի զընտրեալսն քո ի սկզբանէ (Կանոն Եօթանասուն Երկու Աշակերտացն Քրիստոսի)։

•Երիս խորհուրդս սոսկալիս ի քեզ տեսանի Աստուածածին` յղութիւն յետ ծննդեան մնալով անապական (Կանոն Եկրորրդ Կիւրակէին Աղուհացից)։

•Որ առաքեցար ի Հայրական ծոցոյն ծածկեալ խորհուրդն ընդ Հօր յաւիտեան, և առեր զմարմին զմեղուցելոյ նախաստեղծին յանապական կուսէն անճառ միութեամբ (Հարցք Ապաշխարութեան Եկրրորդ շաբաթու Աղուհացից):

•Զանճառ էութիւն և զմի Աստուածութիւն բարեբանեմք (Հարցք Ապաշխարութեան Եկրրորդ շաբաթու Աղուհացից):

•Որ նստիս ի քրօւբէս և հայիս քաղցրութեամբ յարարածս (Հարցք Ապաշխարութեան Եկրրորդ շաբաթու Աղուհացից):

•Երեքսրբեան տերութիւն միասնական աստուածութիւն բնակեալդ ի լոյս անմատոյց (Հարցք Ապաշխարութեան Եկրրորդ շաբաթու Աղուհացից):

•Որ միայն ունիս զանմահութիւն և զանմեղութիւն փառաց թագաւոր (Կանոն Մեծի Երկուշաբթի):

•Անսկիզբն Աստուած և թագաւոր երկնաւոր (Կանոն Պենտէկոստէին. Հինգերորդ Աւուրն):

•Մարդ ճշմարիտ և գառն անարատ, որ դատապարտեցեր զմեղս ի մարմնի (Կանոն Մեծի Հինգշաբթի):

•Ճառագայթ փառաց Հօր և պատկեր բարերարութեան, որ զգեցաւն այսօր զգեստ ծառայական (Կանոն Մեծի Հինգշաբթի):

Հոգայր եղեալ տրտմաբար,

Երիւքն եղեալ առանձնաբար,

Փրկել զաշխարհս հոգիս յոժար,

Բայց է բնութիւն մարմնոյն տկար:

Ոչ ոմն ուժեղ և զօրաւոր

Եվ ոմն անզօր վտանգաւոր,

Այլ մի և նույն գոլ միաւոր,

Կրէր զկիրսն կամաւոր...

Զհոգին կամաւ Հօր աւանդէր:

Քարոզի ի սքանչելեաց

Աստուած մարմնով վասն իմ խաչեալ,

Մերով բնութեամբս մեռանիլ

Աստուած անմահ խոստովանի (Այսօր Անճառ):

•Արթուն բնութեամբ Արարիչն ամենայն այսօր ննջէ ի մէջ մահացելոց (Կանոն Մեծի Շաբաթուն Թաղման Տեառն Յիսուսի):

•Ով սքանչելի տեսիլ ահաւոր , զարարիչն երկնի և երկրի այսօր տեսաք ի խաչի (Կանոն Մեծի Ուրբաթու):

•Էակից Հօր և Հոգւոյն Բանդ Աստուած ի գերեզման իջեր մնալով անապական (Հարցք Յարութեան. Առաջին Կողմն):

•Եվ իջեալ ի գերեզման անապական մարմնով , զի նորոգեսցէ զհնութիւն մեռելութեան մերոյ յարութեամբն իւրով (Հարցք Յարութեան Առաջին Ձայն):

•Նա զթշնամին կապեաց և դժոխս աւերեաց, յարուցեալ ի մեռելոց Քրիստոս        Աստուած, պարգեւէ ազգի մարդկան զմեծ զողորմութիւն (Հարցք Յարութեան Առաջին Ձայն):

•Որ զթաղումն երեքօրեայ յանձն էառ յարուցեալ ի մեռելոց իշխանութեամբ (Հարցք Յարութեան Առաջին Ձայն):

•Ի խաչին բևեռացար Բանդ ըմռնելի մարմնով , լուծէր զկապանս Քրիստոս Փրկիչ մեր (Հարցք Յարութեան Առաջին Կողմն):

•Զհին մարդն խաչակից քեզ արարեր և զխայթոց մեղացն շիջուցեր, ազատեցեր զմեզ կենարար փայտիւն յորում մածար և շիթք արեան քո արբուցին զտիեզերս (Կանոն Համբարձման Քրիստոսի):

•Երրորդութիւն անբաժանելի և զօրութիւն երկնային լոյս ծագեալ յաշխարհ (Կանոն Պենտէկոստէին Առաջին Աւուրն):

•Օրհնութիւն ի բարձունս ելողին ի Հօրէ Հոգւոյն Սրբոյն (Կանոն Պենտէկոստէին Վեցերորդ Աւուրն):

•Որ ի վերայ ջուրցն գոլով գոյացոյց զարարածս, անջրպետն ի Հօրէ և յՈրդւոյ իշխանակից Սուրբ Հոգին Սրբոյն (Կանոն Պենտէկոստէին Առաջին Աւուրն):

Նոյն և նման Հօր և Որդւոյ

Հոգիդ անեղ և համագոյ,

Բղխումն Հօր անքննաբար

•Առող յՈրդւոյ անճառաբար (Կանոն Պենտէկոստէին Եկրորդ Աւուրն):

•Որ անիմանալիդ ես յէութեան և անպատում Հոգիդ ճշմարիտ, անսկզբնաբար բղխումն ի Հօրէ և համագոյալից Որդւոյն միածնի  (Կանոն Պենտէկոստէին Եկրորդ Աւուրն):

•Որ զկերպարանն աստուածային ստեղծեալ Երորդութեանդ խորհրակցութեամբ, զարդարեցեր փչմամբ շնորհաց քոց կենդանարար, և ընդ ծնեալսն առ ի  նմանէ խօսեցար օրինօք և մարգարէիւք (Կանոն Ծննդեան Հովհաննու Մկրտչին):

•Որ անքնինդ ես յէութեան համագոյ Երրորդութիւն, Երեքսրբեան մի տերութիւն, միով բնութամբ Աստուածութիւն (Կանոն Պենտէկոստէին Չորրորդ Աւուրն):

•Որ էակիցդ ես Հօր Որդի լոյս ի լոսոյ ծագումն անճառ, անեղակից Սուրբ Հոգի Հոր և Որդւոյ հաւասար (Կանոն Պենտէկոստէին Չորրորդ Աւուրն):

•Զանսկզբնաբար բղխումն ի Հօրէ զՀոգին ճշմարիտ (Կանոն Պենտէկոստէին Հինգերորդ Աւուրն):

•Հոգին Սուրբ էր միշտ և է և եղիցի, ոչ սկսեալ և ոչ դադարեալ, այլ միշտ ընդ Հօր և ընդ Որդւոյ պատուեալ և թուեալ, և միշտ օրհնեալ է ի յաւիտեան (Կանոն Պենտէկոստէին Եօթերորդ Աւուրն): (Համբարձի շարականում աստվածային այս հատկությունները հավասարապես երեք անձերին վերաբերված ենք տեսնում):

•Լոյս արարիչ լոսոյ առաջին լոյս բնակեալդ ի լոյս անմատոյց, Հայր երկնաւոր... (Արևագալի Ժամերկութիւն) և այլն:

§18. Հայսմավուրք

Հ.Ի՞նչ է Հայսմավուրքը:

Պ.Սրբոց վարքագրությունը` ամսաթվով և օրաթվով, այսինքն` գրված նահատակության կամ մահվան օրերով, ուստի կոչվում է Հայսմավուրք:

Հ.Ե՞րբ ծագեց սրբերի վարքը կարդալու սովորությունը:

Պ.Դեռևս առաքյալների ժամանակ որևէ անձի նահատակության օրը ժողովրդին պատմվում էր նրա կյանքը` քաջալերելու հավատով, սիրով և հույսով, որպեսզի հետևեն նրա կյանքի սրբությանը:

Հ.Ե՞րբ մուծվեց Հայաստանյանց եկեղեցու մեջ:

Պ.Գր. Մագիստրոսի որդին` Գրիգոր Բ, կաթողիկոս դառնալով 1065թ. թարգմանեց սրբոց վկաբյանությունները հույն և ասորի լեզուներից, ուստի կոչվեց Վկայասեր: Իսկ Շնորհալու եղբայր Գրիգոր III-ը 1113թ. լրացրեց այն մինչև իր օրերը: Նա էլ կոչվեց Փոքր Վկայասեր: Ն. Շնորհալին ասորերեն թարգմանեց Ս. Սարգսի վկայաբանությունը: Հայսմավուրքը բարեկարգեց Իսրայել քահանան 13-րդ դարում: 19-րդ դարում աստվածաբան Գր. դպիր Փեշտեմալճյանն այն զտեց և մաքրագրեց:

§19. Տոնացույց

Հ.Ի՞նչ է տոնացույցը:

Պ.Հոգևոր հանդեսների, տոնակատարությունների, շարականների, սաղմոսների քանոն և առաջնորդ:

Հ.Ե՞րբ սկսվեցին տոները :

Պ. III դարում կատարվում էին նահատակների հիշատակում, IV դ-ում Լուսավորիչը սահմանեց Հռիփսիմյանց և Գայանյանց, Հ. Կարապետի և Աթանագինեսի տոները: V դ-ում Մեսրոպ Մաշտոցը լրացրեց այն և տոները կարգեց և ուտիք օրերին: Այն հարստացավ մինչև 15-րդ դարը, կարգվեց նաև ամենայն սրբոց, հնոց և նորոց, հայտից և անհայտից տոնը:

Հ.Հայաստանյայց եկեղեցու տոները շարժակա՞ն են, թե՞ անշարժ:

Պ.Շարժական, քանի որ 1¤ Պահքի և տերունի օրերին չունենք սրբոց տոներ ¥Հույն և Լատին եկեղեցու հակառակ¤ 2¤ Տոները շարժվում են` կախված Զատկից: Բայց կան շարժական տոներ` Ծնունդ և Մկրտություն ¥հուն. 6¤, Թլպատություն ¥հունվ. 13¤, Տեառնընդառաջ ¥փետր. 14¤, Ավետիս ¥ապր. 7¤, Սբ. Կույսի ծնունդ ¥սեպտ. 8¤, Ընծայումն Սուրբ կույսի ի տաճարն ¥նոյ. 21¤, Յղութիւն Սբ. Կույսին յԱննայէ ¥դեկտ. 9¤:

Հ.Ինչի՞ հիման վրա:

Պ.551թ. տոմարի հիման վրա: Ավարտվեց փրկչական 532 շրջանը, և Մովսես Բ կաթողիկոսը տոները ըստ կարգի դնելու համար ժողովեց տոմարագետ անձանց, որ ուղղեն հայ եկեղեցու տոները` օտարներին չհետևելու և դժվարությունների չհանդիպելու համար: Այսպիսով հայոց թվականը սկսվեց 552թ.: Բայց սա ևս ուներ պակասություն և կրկին նորոգվեց: 661թ. Անանիա Շիրակացու ստեղծած անշարժ տոմարը մնաց անգործածելի կաթողիկոսի մահվան պատճառով: Այս խնդիրը լուծեց 18-րդ դարում Սիմեոն կաթողիկոսը, որի տոնացույցը իր 2 հատորներով առաջնորդում է մեզ մինչև մեր օրերը:

§20. Կանոններ

Հ.Ի՞նչ են կանոնները:

Պ.Առաքյալների և հայրերի ցուցումները` պահպանելու եկեղեցական կյանքը, նրա ներքին և արտաքին բարեկարգություները կատարելու հրահանգներ,որ կատարվում են Աստվածպաշտության և ընդհանրական եկեղեցու արարողությունների մեջ:

Հ.Ո՞վքեր են կանոնադիրները:

Պ.Առաքյալները, տիեզերական և ազգային ժողովները:

Հ.Հայաստանյայց եկեղեցին քանի՞ տիեզերական ժողով է ընդունում:

Պ.Երեք` Նիկիայի 325թ., կ.Պոլսի 381թ., Եփեսոսի 431թ., ինչպես նաև արևելյան եկեղեցու կանոններ, քանզի կաթողիկե եկեղեցին մինչև 451 թիվը անբաժան էր:

Հ.Որո՞նք են եկեղեցու բարեկարգության կանոնները:

Պ.Գլխավորներն են`

§21. Առաքելական Կանոններ

1.Աղոթել դեպի արևելք և երկրպագել:

2.Կիրակի օրը տոն լինի և պատարագ:

3.Պատարագի հացը լինի նույն օրը թխած բաղարջ հաց և անջուր գինի:

4.Կիրակի կարդալ առաքելական, մարգարեական գրքեր և Ավետարան` որպես կնիք և կատարում:

5.Շաբաթ օրը տոն և պաշտոն է, պատարգ` ի հիշատակ մարտիրոսաց:

6.Ծնունդը և Մկրտությունը նշել հունվ. 6-ին:

7.Քառասնօրյա պահք` չարչարանաց օրերից առաջ և նշել Զատիկ:

8.Զատից հետո` նշել հարության 50 օրերը:

9.Զատկից Համբարձում` 40 օր ուտիք է և ուրախության օրեր, իսկ հաջորդ օրը` պահք:

10.Երեխային մկրտել 8 օրական:

11.Աստվածպաշտության ժամանակ ասել Դավթի սաղմոսները և օրհնությունները:

12.Չորեքշաբթի պահել պահք` ի հիշատակ մատնության Քրիստոսի:

13.Ուրբաթ օրը պահք է` ի հիշատակ չարչարանաց:

14.Տերունի օրերից առաջ հինգ օր պահել:

§22. Արևելյան եկեղեցու կանոները:

15.Առանց Եպիսկոպոսի կամ քաղաքի քահանայի իմացության գավառի քահանային պատարագ չմատուցել: Նեոկեսարիա 314թ.

16.Առանց ընտրության ոչ ոքի չձեռնադրել:Անտիոք 341

17.Եպիսկոպոսի բանադրածը ուրիշ եպիսկոպոսը չարձակի: նույնտեղ

18.Կիսասարկավագները ուրար չգցեն, սբ. սպասքին չհպվեն, և ստորին աստիճանավորները ուրարով սաղմոս չասեն: նույնտեղ

19.Եկեղեցու մեջ հաց չուտել: Լաոդիկե 363

20.Կանայք խորան չբարձրանան: նույնտեղ

21.Մեծի պահոց ժամանակ միայն Շաբաթ և կիրակի օրերին պատարագ մատուցել: նույնտեղ

22.Պահոց օրերին պսակ չանել: նույնտեղ

23.Տանը պատարագ չանել: նույնտեղ

24.Եկեղեցում ասել սահմանված սաղմոսները, օրհնությունները և կարդալ Հին և Նոր կտակարաները: նույնտեղ

§23. Հայաստանյայց Եկեղեցու կանոնները

25.Պատարագ մատուցել սուրբ տեղերում կամ ուր սուրբ մասունք կա: Վաղարշապատ 325

26.Խոստովանությունը ուրիշին հայտնող քահանային աստիճանազրկել: նույնտեղ

27.Մինչև 5-րդ պորտի ազգականներին չպսակել: Աշտիշատ 365

28.Սուրբ սեղանը լինի զարդարված, ճրագը` անմար, ավազանն էլ` սեղանին մոտ: Վաղարշ Ե կամ Սահակ Պարթև 426

29.Անխափան ասել սահմանված սաղմոսերգությունը: նույնը

30.Մկրտության ժամանակ ավազանի մոտ կին չկանգնի: նույնը

31.Չպսակել անչափահասներին, և հասուններին` առանց երկու կողմի հավանության: նույնը

32.Քահանանները միաբան կատարեն պաշտոնը: նույնը

33.Մեկ վարդապետի կապած խոստովանաորդուն մեկ ուրիշը չարձակի, քանի կապողը կենդանի է: Շահապիվանի Ա ժողով 447

34.Անխափան պատարագ` Շաբաթ և Կիրակի օրերին: Դվինի կամ Ներսես Աշտարակեցու

35.Մկրտությունը կատարվի եկեղեցում, իսկ տանը` վտանգի ժամանակ: նույնը

36.Դրամ չվերցնել ապաշխարության խորհրդի համար: նույնը

37.Խոստովանությունը հայտնած քահանային կարգազրկել: նույնը

38.Եկեղեցում ոչ ոքի չթաղել: Ամեն ամիս մի շաբաթ պահք պահել: նույնը

39.Եկեղեցու ժառանգությունը չվաճառել: Դվինի Ե կամ Ներսես Շինող 645

40.Շաբաթ և Զատկի ճրագալույցին պսակ չանել:Դվինի Է կամ Հովհան Օձնեցի 719

41.Մեծ Պահքի և Զատկից Հոգեգալուստ պսակ չանել: նույնը

42.Մեծ Պահքի ՇԲ և Կիր. օրերին պատարագ մատուցել: նույնը

43.Պատարագի հացը պիտի լինի անխմոր և գինին` առանց ջրի` ըստ Լուսավորչի ավանդության: նույնտեղ

44.Սբ. Սեղանը լինի քարե և ոչ փայտե: նույնտեղ

45.Ավազանը լինի քարից և եկեղեցում դրված: նույնտեղ

46.Կատարել մկրտությունը եկեղեցու դռանը մինչև «բացէք ինձ զդրունս» սաղմոսը, ապա տանել եկեղեցի և մկրտել: նույնտեղ

47.Պսակի խորհուրդը կատարել եկեղեցում, հակառակ դեպքում քահանային կարգազրկել և կրկին պսակ կատարել: նույնտեղ

48.Քահանայից չօծված և չօրհնած խաչը չունի զորություն և երկրպագություն նրան չտալ: նույնտեղ

49.Քահանան չունի իրավունք` պատարագի սեղան հաստատելու կամ եկեղեցի օրհնելու:Պարտավի 2-րդ կամ Սիոն կաթողիկոս 768

50.Ավազանը մաքուր պահել, օրհնված ջուրը` անսուրբ տեղ չթափել: նույնը

51.Երկրորդ անգամ ամուսնացյալին չձեռնադրեն քահանա: նույնը

52.Սբ. Խորհրդի նշխարը պատրաստի քահանան և ոչ աշխարհականը: նույնը

53.Մերձավորներին մինչ 4 պորտ չպսակել: նույնը

54.Չմկրտված երեխայի համար կատարել թաղման կարգ: նույնը

55.Քահանայի բանադրածը ուրիշ քահանա չարձակի: Ներսես Շնորհալի

56.Քահանան առանց ս. ծածկույթի ձեռքը չառնի սկիհը կամ Ավետարանը, խաչը կամ մյուս սրբությունները: նույնը

57.Ծածուկ պսակ չկատարել, այլ հրապարակավ: նույնը

58.Կնաթողներին և մարդաթողներին առանց կանոնական հրամանի չպսակել, այլապես` պսակողին կարգազրկել: նույնը

59.Եթե տղան աղջիկ փախցնի, չպսակել: նույնը

60.Պսակել տղային` 16 տ. և աղջկան` 13 տարեկան: նույնը

61.Բռնությամբ պսակ չանել, քանզի անընդունելի է: նույնը

62.Մերձավորին պսակել, եթե 4 պորտը լրացել է: նույնը

63.Քահանան պատարագ մատուցի միայն իր պատրաստած նշխարով: նույնը

64.Պատարագի զգեստը սուրբ և մաքուր պահել: նույնը

 §24. Պատարագ

Հ.Ի՞նչ է պատարագը։

Պ.Մեր Տեր Հիսուս Քրիստոսի մարմնի և արյան ընծայաբերությունն է ¥պատարագ նշանակում է ընծա¤` «խորհուրդ հաղարդութեան մարմնոյ եւ արեան Տեառն մերոյ եւ փրկչին Յիսուսի Քրիստոսի, որ ի ձեռն քահանային սրբագործեալ մատուցանի Հօր Աստուծոյ յանդատապարտութիւն, ի քավութիւն եւ ի թողութիւն մեղաց մերոց»:

Հ.Ո՞ր օրերին կարելի մատուցել Պատարագ։

Պ.Նախ մատուցվել է ամեն օր ինչպես առաքելական դարում: Սակայն որպեսզի չդառնա սովորական ծես` կատարվել է Շաբաթ և Կիրակի օրերին: Այժմ կատարվում է Կիրակի օրը` մինչև ժամը 12-ը,քանզի Հիսուս Քրիստոս այդ ժամին զոհ մատուցվեց Գողգոթայի վրա: Իսկ Ծննդյան և Զատկի ճրագալույցներին կատարվում է երեկոյան` որպես մարդկության փրկության երկու ծայրերը բովանդակողներ։

Հ.Ե՞րբ չի կարելի մատուցել։

Պ.Առաջավորաց պահքի 5 օրերին, նավակատյաց 5 օրերին, Մեծ Պահքին` բացի Շաբաթ և Կիրակի, օրերից նաև 5 նավակատյաց կիրակիների 5 օրերը ` որպես ապաշխարության օրեր, որով մարդիկ փրկվեցին հավիտենական դատապարտումից։

Հ.Ինչքա՞ն վսեմ է արարողությունը։

Պ.Տեր Հիսուս Քրիստոսի չարչարանաց և մահվան հիշատակությունն է և Հարության, ուստի ամենավսեմ աստվածպաշտության կարգ է։

Հ.Ո՞վ է Խորհրդի սահմանադիրը։

Պ.Հիսուս Քրիստոս, ով իր մատնության երեկոյին վերնատանը հին ուխտի Զատկի փոխարեն հաստատեց նոր ուխտի զատիկը. «Առէք, կերէք, այս է մարմին իմ» և «Արբէք ի սմանէ ամենեքեան, այս է արիւն իմ նորոյ ուխտի» խոսքերով։

Հ.Հացի և գինու խորհրդով Քրիստոս Աստված ի՞նչ մատուցեց։

Պ.Իր մարմինը և արյունը`իբրև զոհ աշխարհի մեղքերի թողության համար։

Հ.Իսկ մենք ի՞նչ ենք մատուցում Աստծուն` այս սրբագործությամբ։

Պ.Մեր շնորհակալությունն ենք նվիրում` ի գթաշարժություն Աստծո, ի փառս նրան, իբրև շարունակելով Գողգոթայի զոհաբերությումը։-

Հ.Արտաքնապես ի՞նչ է ներկայացնում Պատարագը։

Պ.Հանգանակի մեջ խոսվող մարգարեի կողմից նրա գալուստը գուշակված, չարչարված, խաչյալ և թաղյալ Քրիստոսին, հարությալ և համբարձյալ առ Հայր:

Հ.Ո՞րն է պատարագի արարողագիրքը։

Պ.Խորհրդատետր կամ պատարագամատույց։

Հ.Ովքե՞ր են հեղինակները։

Պ.Ըստ պատմության`

1.Առաջին դարի կզբում այն հրեաների և հեթանոսների ճնշման պատճառով գիշերն էր կատարվում և հատուկ արարողակարգ չուներ: Ասվում էին աղոթքներ, քարոզներ, հոգևոր երգեր: Եթե անձն ազատ ժամանակ ուներ, արգելք չուներ կամ հիվանդ չէր, պիտի ներկա լիներ:Արարողությունը կատարում էին քահահան կամ եպիսկոպոսը:

2.Որոշ Եկեղեցիներ ունեին խորհրդատետր, օրինակ` Հակոբի պատարագամատույցը Երուսաղեմի եկեղեցում, Մարկոս Ավետարանչինը` Ալեքսանդրիայում, Կղեմես եպիսկոպոսինը` Հռոմում: Ճիշտ է սրանց մեջ հացի և գինու սրբագործության նպատակը նույնն էր, բայց բացի վերջինից նրանք չեն պահպանվել, որպեսզի կարելի լիներ հըամեմատել:

3.IV դարում բոլոր պատարագամատույցները ժողովեց Բարսեղ Կեսարացին և կազմեց մի գիրք, բայց քանի որ երկարաշունչ էր, Հովհան Ոսկեբերանը այն համառոտեց, որ ժողովուրդը չձանձրանա։

Հ.Ո՞ր խորհրդատետրն է գործածում Հայ Եկեղեցին։

Պ.Լուսավորչի բերածը Կեսարիայից, որը սակայն հունարեն էր, քանզի մենք չունեինք գիր , և Արևմտյան Հայաստանը Բյուզանդիայի իշխանության տակ էր: Բարսեղի խորհրդատետրը գործածվում էր Փոքր Հայքում, Ոսկեբերանինը` Կ.Պոլսում, և մինչ 451թ. Մեծ Հայքի եկեղեցին ևս ընդունեց դրանք։

Հ.Որո՞նք են Բարսեղի և Ոսկեբերանի աղոթքները։

Պ.Սպասք դնելու աղոթքը- Ոսկեբերան, մինչև ընծայի վերաբերումը- Բարսեղ ¥ըստ Լամբրոնացու¤, մնացյալը-Ոսկեբերան: Սկիհը վերաբերելուց հետո եկող «Տեր Աստված զօրութեանց»-ը ասել է Մանդակունին, իսկ առաջին երկու աղոթքը` Գրիգոր Նարեկացին 11-րդ դարում, բայց հայտնի չէ` երբ է մտել խարհրդատետրի մեջ:Այն երևում է Լամբրոնացու պատարագի մեկնության մեջ` 12րդ դարում։

Հ.Ինչպե՞ս է սկսվում Պատարագը։

Պ.Ճաշու ժամով` ասելով 3 Ողորմեա, բայց 1204թ. Սսի ժողովում Խաչատուր Տարոնեցին Զաքարիա սպասալարի խնդրանքով, դրանով պատարագեց, ասաց ժամարարի զգեստավորվելու շարականը` «Խորհուրդ խորին» և դա դարձավ ավանդություն։

Հ.Ի՞նչ փոփոխություններ է կրում գիշերային ժամը պատարագի օրը։

Պ.Հովհ. Օձնեցին և Խոսրով Անձևացին չունեն հրահանգ, բայց ըստ Շնորհալու` պատարագի վսեմությունը մյուս արարաողությունների վրա ցույց տալու համար նշում է` «Տեր զի բազում»-ից հետո երգել «Յիշեսցուք ի գիշերի», «Զարթուցեալքս»` ձայնով, առաւօտ լուսոյ կամ աշխարհ ամենայն, աղոթքից հետո հանգստյան շարական, սաղմոս, Ավետարան, Աստված անեղ` ըստ ձայնի և հոգվոց։

Հ.Ո՞վ սահմանեց Հայ Եկեղեցու Պատարագի արարողությունը։

Պ.Լուսավորիչը վերցնելով Կեսարիայի եկեղեցուց ավանդեց մեզ,առաջին 3 դարերում այն ավելի ճոխացավ և հանդիսավոր տեսք ընդունեց, իսկ V դարում Մաշտոցը և Սահակ Պարթևը ճոխացրին այն, նաև Հովհան Մանդակունին մեծ ներդրում կատարեց:

Հ.Ինչպե՞ս է կատարվել առաջին 3 դարերի Պատարագի արարողությունը` մերօրյա արարողության համեմատ։

Ըստ Պողոսի աշակերտ Դիոնիսիոս Արիսպագացու «Եկեղեցւոյ քահանայապետութիւն» գրքի` պատարագիչը սեղանի վրա աղոթք է անում, խնկարկում, իջնում ժողովրդի մեջ, բարձրանում բեմ, սաղմոս կարդում, պաշտոնյան կարդում է Հին և Նոր Կտակարան ապա Հավատամքը, չմկրտվածները դուրս են գալիս, ներսը մնում արժանավորները,կիսասարկավագներից ոմանք կանգնում են եկեղեցու դռան մոտ, նախասարկավագը վերաբերում է սրբազան հացն ու բաժակը, պատարագիչը խաղաղություն է տալիս, ողջույն են տալիս միմյանց, ննջեցելոց հիշատակություն, ձեռքերի լվացում է կատարվում, հացի ու գինու ցույց տալը ժողովրդին, ինքը հաղորդվում է և ապա հաղորդում ժողովրդին: Երկրորդ և երրորդ դարի մատենագիրների` Հուստինյանոսի, Հիպպոլիտոսի, Որոգինեսի և Կիպրիանոսի գրածների մեջ գտնում ենք պատարագի արարողության շարունակությունը: Սուրբ խորհուրդի վերաբերումից հետո սարկավագը ձայնում էր` ընդգրկեցէք և համբուրեցէք զմիմիանս փոխադարձաբար: Քահանան` ի վեր ընծայեցուցեք զմիտս: Ժողովուրդը. Ունիմք առ Տեր: Քահանան` գոհացարուք զՏեառնէ: Ժողովուրդն` արժանի և իրավ: Հետո երգում են  « Սերովբեական» երգը` սուրբ, սուրբ, սուրբ, Տէր զորութեանց: Ապա  «Էական բանը»` Առէք կերէք և Արբեէք ի սմանէ: Հետո պատարագիչն աղոթում էր առ Աստված, որ ուղարկի Սուրբ Հոգին իր առջև դրված ընծայի վրա և փոխարկի հացն ու գինին Քրիստոսի Մարմնի և Արյան:

Կատարելով աըա հոգևոր և անարյուն զոհաբերության խորհուրդը, աղոթում էր Նրան եկեղեցու և աշխարհի խաղաղության համար, թագավորների, զորքերի, եկեղեցու անդամների հաջողության համար, հիվանդների բժշկության և նեղվածների օգնության համար: Ապա հիշատակում էր նահատակներին, մարգարեներին, առաքյալներին և մարտիրոսներին: Հետո երգում էին տերունական աղոտքը` Հայր մեր: Եվ երբ քահանան ասում էր ի սրբություն սրբոց, ժողովուրդն աղաղակում էր` Միայն Սուրբ, միայն Տէր, Հիսուս Քրիստոս: Եվ ապա երգ` ճաշակեցեք և տեսեք զի քաղցր է Տէր, և հավատացյալները քահանայի ձեռքով հաղորդվում էին սուրբ խորհրդին: Պատարագն ավարտվում էր գոհաբանական փառաբանությամբ և արձակման աղոթքով:

Հ.Պատարագի նշանակությունները որ՞ոնք են:

Պ.Բաղարջ հաց և անջուր գինի:

Հ.Խորհրդի հացը ի՞նչ բառով է հայտնի:

Պ.Նշխար:

Հ.Նշխարի արտաքին ձևը ինչպե՞ս պետք է լինի:

Պ.Բոլորակ, իսկ կենտրոնում` խաչելության պատկերը:

Հ.Ք՞անի նշխարով կարելի է պատարագել:

Պ.Միայն մեկ նշխարով:

Հ.Հայաստանյայց եկեղեցին ի՞նչու է պատարագը բաղարջ հացով կատարում:

Պ.Հին ուխտի օրենքը աղոտ կերպով նկարագրում էր Նոր ուխտի եկեղեցին, որի ժամանակ Աստված իսրաելացիների ազգը պիտի ազատեր եգիպտական ծառայությունից, Մովսեսի ձեռքով հրամայեց ժողովրդին , որ յոթ օր թթխմորը անտեսեն և յոթ օր բաղարջ ուտեն և բաղարջը տերունական կուսածին մարմնի օրինակ էր: Եվ Աստված օրենք դրեց. ամեն տարի նիսան ( մարտ) ամսի 14- ին նշել Եգիպտոսից ազատագրման հիշատակը: Նույն պես էլ մանանան, որ իսրաելացիները 40 տարի անապատում անթթխմոր հացի պես եփելով ուտում էին: Սա օրինակ էր կենաց հացի, ինչպես նաև առաջավորության հացի ,որ դնում էին վկայության խորանի վրա: Այդ է ապացուցում Աբիաթար քահանայապետի Դավթին ասած խոսքը , թե պիղծ հաց ( խմորուն) չկա այլ առաջավորության սուրբ ( անթթխմոր) հաց (Ա. Թագ. 21:4)։
	Հիսուս Քրիստոս մարդկության փրկության գործը սկսեց բաղարջակերաց տոնի առաջին օրը, երբ հրեաները օրենքի համաձայն բաղարջ էին պատրաստել, ուրեմն և Քրիստոս Խորհրդի սեղանից վերցրեց բաղարջ հաց և տվեց իր մարմնի փոխարեն, ասելով` այս է Մարմին իմ, որովհոտև կուսածին և ախտ չկրող մարմին պատշաճում է բաղարջը և ոչ խմորունը:

Հ.Խմորն ի՞նչ նշանակություն ունի Նոր ուխտի օրենքի մեջ:

Պ.Խմորը Նոր ուխտի օրենքում խորհրդանշում է չարությունը երբեմն էլ աղանդը , ինչպես Քրիստոս աշակերտներին ասաց` զգույշ լերուք ի խմորոց Սադուկեցւոց և Փարիսևցւոց: Սադուկեցիները աղանդավորներ էին, իսկ Փարիսեցիները կեղծավորներ ( Մատ.ԺԶ. 6-12: Ղուկ. ԺԲ.1): Երբեմն էլ չարությունը և անզգամությունը, ինչպես Պողոս առաքյալն է ասում` Զատիկ մեր զենաւ Քրիստոս, այսմհետև արասցուք տօնս, մի ի խմորն Հին և մի ի խմորն չարության և անզգամության, այլ յանխմորն ստուգութեան և ճշմարտության( 1 Կորն.Ե. 7.8.): Կան աստվածաբան վարդապետների շատ վկայություններ բաղարջ լինելու վերաբերյալ, օրինակ` Գրիգոր Աստվածաբանի զատկի ճառի մեջ ասում է թե  « Խմորելն ոչ լինի կենդանական հաց:

Հ.Ի՞նչու է հայոց եկեղեցին անջուր գինով պատարագում:

Պ.Միայն հայոց եկեղեցին է անջուր գինով պատարագում, ինչպես ավանդել է Սբ. Գրիգոր Լուսավորիչը. նախ` որովհետև Քրիստոսի արյունը անապականաբար միավորված է անապական բանին (խոսքին) հենց դրա համար էլ նույն խորհրդով Նրա արյան բաժակը անապական ենք պահում: Մեր առօրյա կյանքից էլ հայտնի է, որ անջուր գինին անապական է կոչվում, ուրեմն, ջրախառն գինին անապական չի կարող կոչվել:
	Եվ դարձյալ երբ Քրիստոս վերցրեց բաժակը և ասաց.  « Այս է արիւն իմ նորոյ ուխտի», և ավելացրեց.  « Ոչ արբից ի բերոյ որթոյ, մինչև արբից զդա ընդ ձեզ նոր յարքայութեան Հոր իմոյ»: Սուրբ Հովհան Ոսկեբերանը այսպես է մեկնում.  « Այսու զմիտս չար հերձվածն արմատքի խլե ,զի են ոմամք, որ ի սուրբ խորհուրդն ջուր ի կիր արկանեն ի բերոյ որթոյ ասէ, և որքն գինի, և ոչ ջուր ծնանի»:

Հ.Պատարագը ու՞մ համար է մատուցվում:

Պ.Բոլոր քրիստոնյաների թե՛ կենդանիների և թե՛ ննջեցյալների:

Հ.Ո՞վ պատարագելու իրավունք ունի:

Պ.Միայն քահանան :

Հ.Ո՞րտեղ կարեի է պատարագել:

Պ.Եկեղեցիներում և օրհնյալ մատուռներում, որոնց մեջ կան բարձրացված բեմեր և նրանց վրա օծված վեմ, որը անվանվում է սեղան :

Հ.Կարելի է պատարագ մատուցել շարժական սեղանի վրա:

Պ.Այո, երբ հարկը պահանջում է.

1.Որտեղ ոչ եկեղեցի կա,ոչ էլ մատուռ, միայն պետք է լինի օծված վեմ, որովհետև առանց վեմի եկեղեցու մեջ չի կարելի պատարագել:

2.Պատերազմի դաշտում, ինչպես Վարդանանց ժամանակ, ինչպես գրում է Եղիշեն.  « և սեղան ուղղեալ զամենասուրբ խորհուրդն կատարեսցին» և ինչպես Զաքարիային Սսի ժողովով թույլ տրվեց պատարագել շարժական սեղանով:

3.Երբ հեթանոս (անհավատ) երկրում եթե քահանա լինի, ինչպես որ պատահել է Հայաստանի ավերածության և գերության ժամանակ:

Հ.Պատարագի համար ի՞նչ պատրաստություն է պետք:

Պ.Ժամարար քահանան նախորդ հսկումով ու աղոթքով պատրաստում է իրեն, ընթերցելով սաղմոս և Նարեկ, և ապա մատուցում է պատարագը: Հարկավոր է նաև մարմնի լվացում և համդերձի մաքրություն: Նա մինչև իր շաբաթական պաշտոնի ավարտը, դրանից հետո ևս երեք օր մնում է եկեղեցու սենյակում, առանց իր տուն գնալու:

§25. Բացատրություն Պատարագի Արարողության

Հ.Ի՞նչ է նշանակում քահանայի ավանդատուն մտնելը և զգեստավորվելը:

Պ.Քահանայի ավանդատուն մտնելն ու ամենօրյա հանդերձից մերկանալը և պայծառ ու փառավոր զգեստներ հագնելը նշանակում է` մեղքի հանդերձից մերկանալ և նորը հագնելը, նորոգված սրբությամբ և արդարոըթյամբ , ինչպես և սաղմոս է ասում.  « Քահանայք քո զգեցցին արդարութիւն, և սւրբք քո ցնծալով ցնծացեն»:Սաղմոսի մյուս տողերը նույն միտքն ունեն: Այնուհետև սարկավագն ասում է. « Խնդրեսցուք հաւատով» քարոզը և քահանան աղոթում է առ Քրիստոս. « Որ զգեցեալ ես զլոյս որպես հանդերձ Տէր մեր Հիսուս Քրիստոս», և այլն: Հիշելով նրա մարդեղությունը, հավիտենական քահանայապետ լինելը, երկնային հանդերձը` այսինքն Սուրբ Հոգու շնորհները, որով զարդարված էր մարդը և խնդրում է իրեն արժանացնել անմահարար և անարյուն պատարագին մաքրությամբ և սրբությամբ ծառայելուն և ապա զգեստավորվում է:

Հ.Ո՞րոնք են ժամարարի զգեստները:

Պ.Սաղավարտ, շապիկ, փորուրար, գոտի, բազպաններ, վակաս, շուրջար: Իսկ եթե եպիսկոպոս է` եմիփորոն, կոնքեռ (ազդրակալ) և սաղավարտի փոխարեն թագ ( խույր) երկփեղկյան:

Հ.Ո՞րն է սաղավարտ խորհուրդը:

Պ.Սաղավարտը խորհրդանշում է փրկություն և հոգևոր զրահ` սատանայական զորության դեմ պատերազմելու համար, որի պատճառով այն դնելու ժամանակ ասում է.  « Դիր Տէր սաղավարտ փրկության ի գլուխ իմ պատերազմել ընդ զորութեանս թշնամույն»:

Հ.Ո՞րն է փորուրարի խորհուրդը :

Պ.Փորուրարը խորհրդանշում է Քրիստոսի ամբողջ լծի վերցնելը իր պարանոցի վրա և հագնելիս ասում է`  « զգեցո Տէր պարանոցի իմո զարդարության», և այլն:

Հ.Ի՞նչ նշանակություն ունի գոտին:

Պ.Դիոնիսոս Արիսպագացին (ՅՂ.Քահան,եկ. գլ.15), համարում է հոգևոր արթնության նշան թշնամու զորության դեմ, և կապելիս ասում է.     « Շուրջ պատեսցէ կամար հաւասոյ զմեջս սրտի իմոյ և մտաց» և այլն: Իսկ Ոսկեբերանն ասւմ է` պատրաստ լինել ծառայելու, զորություն` ծառայությունը կատարելու, ըստ այդմ և` գոտի ընդ մեջ ածեալ պաշարեսցէ զնոսա (մեկն. Կորնթ. Ճառ. 26):

Հ.Ի՞նչ խորհուրդ ունի բազպանը:

Պ.Բազպանը ձեռքերի կամ բազուկների զորության նշան է, ինչպես և վահան` ընդդեմ թշնամիների, որպեսզի քահանան կարողանա Աստծուն սրբությամբ սպասավորել: Այդ պատճառով էլ հագնելիս ասում է` տուր Տէր զօրութիւն ձեռին իմոյ… : Ոնորիոսը սրա գործածությունը համարում է առաքյալների ժամանակից (գիրք Ա. գլ. 215):

Հ.Ի՞նչ խորհուրդ ունի վակասը:

Պ.Վակասը դրվում է քահանայի ուսերին և արդարության լուծը կրելու խորհուրդն ունի, իսկ ըստ Իսիդորի` մոլորյալ ոչխարի գտնելու նշանն է, որին Հիսուս դրեց իր ուսերի վրա ( թուղթ 136 գիրք Ա): Դրա համար էլ դնելիս ասում է` զգեզո Տէր պարանոցի իմոյ զարդարութւն:

Հ.Ի՞նչ նշանակություն ունի նափորդը կամ շուրջառը:

Պ.Ըստ Եվսեբիոսի` շուրջառը քահանայական երկար ու անթև վերարկու է (գիրք Ժ. Գլ.4), իսկ Գերմանոսի ասելով` օրինակն է ծիրանի զգեստի, որ չարչարանքի օրը գցեցին Քրիստոսի վրա: ( եկ. պատմ. Եր. 150): Հագնելու ժամանակ ասում է` Տէր ողորմութեամբ քով զգեցո ինձ զգեստ պայծառ, և պարուրեա ընդդեմ ներգործութեաանց չարին…:

Հ.Ի՞նչ է եմիփորոնը:

Պ.Եմիփորոնը եպիսկոպոսը կրում է շուրջառի վրա` ձգված կրծքին և մեջքին` մինչև ոտքերը, և զարդարված է խաչերով:

Հ.Ի՞նչ է թագը:

Պ.

1.1. Թագը եպիսկոպոսական երկփեղկված գլխարկ է. սրա մասին հիշում է Եվսեբիոսաը ( եկ. պատմ. Գիրք. Ե. գլ. 4): Գրիգոր Նյուսացին այն կոչում է խույր, թեպետ ձևը չի նկարագրում, բայց հայտնի է, որ հին ուխտի եկեղեցուց է վերցրված, միայն թե ձևը փոխած: Եպիսկոպոսը զգեստավորվելու ժամանակ նախ դնում է սաղավարտը, իսկ զգեստավորվելուց հետո` թագը: Սա ակնհայտորեն ցույց է տալիս, որ Հայասատանյանց եկեղեցին 11-րդ դարից առաջ սրա կիրառությունը չի ունեցել, քանի որ զգեստները վերցրել է Կեսարիայի եկեղեցուց, ինչպես մյուս արարողությունները: Իսկ վերցնողը Սբ. Լուսավորիչն է, ով սնվեց, մեծացավ և ձեռնադրվեոց Կեսարիայում` ի թիվս այլ զգեստների սաղավարտոց , ինչպես ցայսօր Արևելյան եկեղեցում է, բայց երբ Ռուբինյանների իշխանությունը ծաղկեց Կիլիկիայում և անցուդարձ սկսեցին Լատինները մանավանդ Խաչակրաց արշավանքի ժամանակ և Լևոն Առաջին թագավորից հետո Լարին արքայազնները սկսեցին թագավորել Կիլիկիայում: Հայոց կաթողիկոսներից ոմանք ծես վարեցին լատինական ձևով, որ սկսվեց հոգով և մտքով Լատինադավ Գր. Անավարզեցու ժամանակ, թագը կամ խույրը անշուշտ պետք էր ընդունել, դրանից հետո մտավ գործածության մեջ( մինչև այժմ էլ գործածվում է):

2.Հայացք նետելով եկեղեցու միության դարերին, տեսնում ենք, որ քահանաները գլխին սաղավարտը չեն դրել ( դա օրենք էր Հույն և Լատին եկեղեցիներում), իհարկե միության ժամանակ այդպես պետք է վարվեր և Հայոց եկեղեցին: Սաղավարտը (հունարեն` միրթա) իշխանության նշան է, իսկ մի թեմի կամ վիճակի հոգևոր իշխողն ով է, եթե ոչ եպիսկոպոսը: Քահանաները իշխող պաշտոնաներ չեն, ուստի գլխին սաղավարտը դնելու իրավունք չունեին: Իսկ թե երբ սկսվեց քահանայի համար թագի կիրառումը, տեղեկության հետք անգամ չկա: Եվ գուցե երբ որ 13-րդ դարում Հայոց եկեղեցու Կաթողիկոսներն ու եպիսկոպոսները սկսեցին գոծածել Հռոմեական եկեղեցու թագը, այն ժամանակ հրաման եղավ քահանաներին` ծածկելու սաղավարտը:

Հ.Ի՞նչ է կոնքեռը:

Պ.Այն հովվական մաղախ է` ի նշան Հիսուսի ղենջակի: Զգեստավորվելուց հետո իր առաջ հիշելով անմեղության պատմուճանն ու փառքը, որը ուներ դրախտի մեջ, ասում է.  « Ցնծասցէ անձն իմ ի Տէր , զի զգեցոյց ինձ հանդերձ փրկութեան…

Հ.Զգեստավորվելու ժամանակ ի՞նչ են երգում:

Պ. « Խորհուրդ խորհին» խորհրդավոր շարականը, որի գեղեցիկ միտքն այս է. Առաջին տան մեջ հիշվում է երկնային զորությունների` հրեշտակների ստեղծագործությունը: Երկրորդ տան մեջ Ադամի ստեղծվելը և նրա զարդարվելը փառքով: Երրորդ տան մեջ աշխարհի փրկությունը և մարդկային բնության նորոգությունը Քրիստոսի չարչարանքով: Չորրորդ տան մեջ` Առաքյալների վրա Սուրբ Հոգու իջնելը և խնդրելը նույն Հոգու հղումը նաև մեզ վրա: Հինգերորդ տան մեջ` հիշվում է եկեղեցու սրբությունը: Վեցերորդ տան մեջ` Քրիստոսի փրկագործ խաչելությունը, իսկ մնացած երկու տների մեջ քահանայական զգեստների հիշատակությունը և նշանակությունը: Իսկ վերջին տունն առնված է Ծաղկազարդի շարականից և խնդրում է եկեղեցին պատահել անշարժության և հավատացյալներին խաղաղության մեջ: Զգեստավորվելուց հետո խորանի պատարագիչը դուրս է գալիս, կանգնում ատյանում և լվանում ձեռքերը:

Հ.Ինչ է նշանակում ձեռքերի լվացումը:

Պ.Քահանաների ձեռքերի լվացումը նշանակում է սրտի սրբությունը և մաքրությունև տարբեր մեղքերի կեղտերից աղտերց, որ Սբ. Խորհրդին սրբությամբ ծառայի, որի համար և ասում է. « Լվացից սրբությամբ զձեռս իմ, և շուրջ եղեց զսեղանով քով Տէր»:
	Սրանից հետո քահանան հրապարակայնորեն մեղքերի համառոտ խոստովանություն է անում, որպեսզի ժողովուրդն էլ նրա համար Աստծուց թողություն խնդրի, և վստահությամբ կարողանա մոտենալ Սբ. Սեղանին` Մեծ խորհուրդը կատարելու: Ուստի ժողովրդի անունից մի քահանա մաղթում է Աստծո ողորմությունը, որ թողություն տա նրան և ժամարարը փոխադարձն է ասում.  « Ազատեսցէ և զձեզ մարդասէրն Աստված »: Հետո ժողովուրդը նրանից խնդրում է` հիշել իրենց Սբ. Պատարագի առջև:

Հ.Ի՞նչ է նշանակում Աղաղակեցեք փոխը:

Պ.Երբ որ փոխադարձ մեղքերի թողություն է լինում, ուրախության աղաղակներով բոլորին հրավիրում է ծառայելու Աստծուն և օրհնել նրան, ապա սարկավագը քարոզ է ասում ` Սուրբ եկեղեցաս, քահանան`  «ի մեջ տաճարիս» աղոտքը և շարունակում` համբուրելով բեմի ճակատը, աղաղակում և ասում.  « մտից առաջի սեղանո Աստուծո առ Աստված, որ ուրախ առնէ զմանկութիւն իմ » և սարկավագի հետ սաղմոսը տուն առ տուն ասելով` ելնում բեմ: Եվ երբ կանգնում է սեղանի առջև սարկավագը քարոզ է ասում և հորդորում օրհնել Հայր Աստծուն, որ արժանացրեց մեզ փառաբանել իրեն այդ սուրբ տաճարում: Քահանան ասում է.  «ի յարկի սրբութեան և ի տեղասջըս փառաբանութեան»: Հետո սկսում է ծածուկ աղոտքներ հղել առ Սուրբ Հոգին,իսկ դպիրները մեղեդի են երգում:

Հ.Ի՞նչ է նշանակում մեղեդի բառը:

Պ.Մեղեդի հունարեն բառ է `մեղոս, մեղոտիս. նշանակում է մեղերգություն կամ յօդերգություն:

Հ.Ի՞նչ է նշանակում աղոթել Սուրբ Հոգուն:

Պ.Եթե ժամարարը եպիսկոպոս է, ծնկած է կարդում, իսկ եթե քահանա` կանգնած: Խորհուրդը հետևյալն է` Քրիստոսի բոլոր տնօրենությունները կատարվեցին Սուրբ Հոգու գործակցությամբ և Նրա ձեռքով կատարելագործվեց Քրիստոսի եկեղեցու շինությունը և հիմա խնդրում է Նրա գոծակցությունը:

Հ. Քահանան ինչպե՞ս է պատրաստում սպասքը:

Պ.Գալով ընծայարանի առջև սարկավագը մատուցում է նշխարն և գինին, քահանան նախ վերցնելով նշխարը` դնում է մազմայի վրա և ասում .«Յիշատակ Տէառն մերոյ և Փրկչին Հիսուսի Քրիստոս», ապա ածում է գինին սկիհի մեջ և ասում «Յաղագս Յիշատակի փրկագործ տնօրէնութեան Տէառն մերո և Փրկչին Հիսուսի Քրիստոսի»: Քրիստոսի հիշատակ է կոչվում հացն ու գինին, հենց Իր` Քրիստոսի խոսքերով. «Զայս արարեք առ իմոյ յիշատակի», որով Նրա մահը հիշում է Հոր Աստծո առջև և նրան շարժում է դեպի հաշտություն և գութ:
	Հետո կարդում է Ոսկեբերանի աղոթքը.  «ՏԷր Աստված մէր, որ զերկնավոր հացդ` զտէր մէր Յիսուս Քրիստոս», մաղթում է, որ Նա Ինքը օրհնի այդ առաջադրությունը և հիշի մատուցողին և նրանց, ում համար մատուցվում է աստվածային այդ խորհուրդը: Ապա ծածկում է սկիհը քողով և ասում. «Տէր թագաորեաց զվայելչութիւն զգէցաս» և այլն:

Հ. Ի՞նչ խորհուրդ ունի Սուրբ ընծայի վրա երեք անգամ խաչակնքելով ասել` Հոգին սուրբ եկեսցե ի քեզ, և զորութիւն բարձրելոյն հովանի լիցի ի վերայ Քո:

Պ. Այս խորհուրդը, ինչպես Սուրբ Հոգին գործակից էր Քրիստոսի Սուրբ Կույսի արգանդում մարմնանալուն, նույնպես և այժմ գործակից լինի հացի և գինու փոխակերպվելուն ի Մարմին և յԱրիւն Քրիստոսի:

Հ. Ի՞նչ է նշանակում քահանայի խնկարկելով եկեղեցու մեջ իջնելը և կրկին բեմ բարձրանալը:

Պ.Սեղանի շուրջ խնկարկելն ու իջնելը և ժողովրդի շուրջը պտպվելով խնկարկելը և դարձյալ բեմի վրա բարձրանալը նշանակում է ,թե ինչպես Աստված  իր լուսափայլությունը տալիս է հրեշտակներին և մնում իր մեջ և Տերն իր Մարմինը` մադկանց, որոնց միացնում է իր հետ, այսպես և քահանան, որ Աստծո պատկեր է` խնկարկում է, և իրեն տրված պարգևները բաշխում է ամենքին` մինչև նվաստագույնը, ինչպես քարոզը, կնիքը և ձեռնադրությունը: Խնկի օրինակով անուշահոտ շնորհքները ամենքի վրա սփռելով իմանալի, որպես և խունկը մարմնավորապես` Քրիստոսը իր փրկարար արդյունքները շնորհելով մեզ` Համբարձվեց իր սրբության խորանը, միշտ բարեխոսելով Հորը` մեզ համար, այսպես և քահանան բարձրանալով բեմի վրա մտնում է սուրբ խորան, որը սուրբ սեղանն է, Աստծո առաջ բարեխոսել ժողովրդի համար, և մատուցել աղոտք Աստծուն:
	Հետո սարկավագը ձայն է տալիս քահանային` Օրհնէա Տէր, և քահանան`Օրհնէալ Թագավորութիուն Հօր և Որդւոյ և Հոգւոյն Սրբոյ:
	Ապա ասում են ժամամուտ, շարական, վերաբերումի ավետարանը, երգում են երեփորբյան երգը, քարոզ, կարդում են մարգարեական և առաքելական գիրքը, հետո ավետարանը և հավատո հանգանակը:

Հ.Ի՞նչ է նշանակում ժամամուտ:

Պ.Ժամամուտ նշանակում է մուտ (սկսել ) պատարագի ժամին, այսինքն առաջինը երգում են դպիրները, որոնք երբեմն ձայնեղ են երգում, ապա հասարակ ձայնով: Ժամամուտը ասում են հավուր պատշաճի¹։

Հ.Ի՞նչ է նշանակում Ավետարանի վերաբերումը:

Պ.Ավետարանի վորաբերումն սեղանի Հյուսիսային դռնից Հարավային դռնով դեպի ժողովուրդը , նշանակում է Հիսուսի Քրիստոսի քարոզության սկզբնավորությունը մկրտությունից առաջ, և լույսը Ավետարանի առջև նշանակում է Հովհաննես Մկրտչի` Տիրոջ ճանապարհը պատրաստողի, որը ճրագ վառեց և ծագեցրեց ( Հովհ. Ե. 35), կամ ինչպես Մովսեսը Սինար սարի վրա առնելով Աստծո պատգամները բերեց Իսրայելի ժողովրդի մեջ, այդպես և սարկավագն առնելով ժամարարը, որը օրինակ է հավիտենական քահանայի, սուրբ Ավետարանը սեղանից վերաբերում է դեպի ժողովուրդը: Ո՞րն է երեքսրբյան  երգը :  Սուրբ Աստվածը, որովհետև քահանան, ըստ Քրիստոսի օրինակի, ժողովրդի շուրջ գալուց հետո մտնում է Վարագուրի ներքին կողմը` հանդիման կանգնելով Աստծուն ¥ այսինքն` Սուրբ Սեղանին ¤ որի համար ժողովուրդը միաբերան երգում է ուղղված Որդուն, ըստ օրվա պատշաճի`.Սուրբ Աստուած,Սուրբ և հզօր,սուրբ և անմահ,որ խաչեցար վասն մեր,ողորմեա մեզ:Այսինքն`Աստված լինելով`մատնեցար հզոր լինելով` տկարացար, անմահ լինելով` մեռար մեր փրկության համար,ողորմի՛ր մեզ,և սրանով հիշում ենք Տիրոջ երախտիքը.քահանայի ծածուկ աղոթքը նույպես ունի նույն միտքը:

Հ.Ինչու՞ փառավորյալը պատարագի ժամանակ չենք կցում Սուրբ Աստվածին:

Պ.Փառավորյալը ուղղված է սբ.Աստվածածնին,բայց պտարագի ժամանակ պետք չունենք այլ սուրբի բարեխոսության,քանի որ այդ ժամանակ Քրիստոս է բարեխոս,որին էլ պատարագիչ քահանան մեր աղաչանքն է ուղղում:Սուրբ Աստվածից հետո սարկավագը քարոզում է աղոթել աշխարհի խաղաղության և եկեղեցու հաստատության համար,հայրապետի,ուղղափառ եպիսկոպոսների, վարդապետների, քահանաների, եկեղեցու հետ ուխտ կնքած մանուկների, թագավորների,իշխանների,զորքերի և ի Քրիստոս ննջեցյալների համար,իսկ դպիրները յուրաքանչյուր տանը տալիս են պատասխան` Տե՛ր, ողորմի՛ր:

Հ.Ճաշու ընթեցումները ի՞նչ կարգով են  կարդացվում:

Պ.Երբ քահանան ասում է`‹‹զի ողորմած և մարդասէր ես Աստուած գոլով«,դպիրը ձայնում է`Ալելուիայ,ալելուիայ,այսինքն`փառաբանեցեք Աստծուն,ապա,ըստ օրվա պատշաճի, ասում է երկու տուն սաղմոս,կարդում է նախ մարգարեականը, ապա`առաքելականը,և վերջում `Ավետարանը:

Հ.Ինչու՞ է այդպես կարգված:

Պ.Սուրբ գրքի ընթերցումը ժողովրդի համար խրատ է և Վարդապետություն,և Քրիստոսի տնօրինությունների նախագուշակ է,այդ պատճառով նախ կարդում են մարգարեականը,որոնք Սուրբ Հոգով ավելի առաջ պատմեցին Քրիստոսի մարմնառությունը, հրաշքները, քարոզչությունը,չարչարանքները,մահը,հարությունը և համբարձումը:Ապա ընթերցվում է առաքելականը`որպես ականատես վկաներ Հիսուս Քրիստոսի վրա կատարված բոլոր նախագուշակությունների և նրա բոլոր փրկարար տնօրինությունների, ապա Ավետարանը` որպես հաստատում և կնիք այդ բոլոր ընթերցումների:

Հ.Ինչպիսի՞ հանդեսով է ընթերցվում Ավետարանը:

Պ.Ավետարանի կարդալը մեծ բացառություն  ունի մյուս բոլոր ընթերցումներից:Այն ընթերցվում է առանձին կարգով,սարկավագը ձայնում է`օրթի,քահանան` խաղաղություն ամենեցուն, դպիրները` եւ ընդ հոգւոյդ քում, սարկավագը`  երկիւղածութեամբ լուարուք,ընթերցողը`սրբոյ Ավետարանիս Հիսուսի Քրիստոսի որ ըստ Մատթեոսի(Մարկոսի,Ղուկասի,Հովհաննես), դպիրները` փառք քեզ Տէր Աստուած մեր,սարկավագը` պռօսխումէ,դպիրները` Ասէ Աստուած:

Հ.Ի՞նչ է նշանակում Օրթի:

Պ.Օրթի հունարեն է և նշանակում է ուղիղ,այսինքն`ուղիղ կանգնել ոտքերին և ուշադրությամբ ունկնդրել Ավետարանի ընթերցանությանը:

Հ.Ի՞նչ խորհուրդ ունի խաղաղութիւն ամենցունը,որ քահանան անընդհատ կրկնում է:

Պ.Քրիստոս իր ծնունդով խաղաղություն բերեց երկնքին և երկրին`ինչպես հրեշտակները  երգեցին ,ապա մկրտությունից հետո սկսեց քարոզել աշխարհին արքայության Ավետարանը և ուսուցանել Հայր Աստծո հետ հաշտության ճանապարհը:Հիսուս Քրիստոս մատնության երեկոյան առաքյալներին ավանդեց`ասելով.»Իմ խաղաղությունն եմ  տալիս ձեզ, իմ խաղաղությունն եմ  թողնում ձեզ«(Հովհ.ԺԴ:27), և քահանան,Քրիստոսից խաղաղություն վերցնելով, տալիս է ժողովրդին:

Հ.Ի՞նչ նշանակություն ունի` եւ ընդ հոգւոյդ քում :

Պ.Թե այդ խաղաղությանը արժանան նաև քահանայի հոգին, որպեսզի կարող լինի վերացնել խռովությունները` ինչպես հավիտենական քահանայապետը վերացրեց, և հաշտություն հաստատեց Հայր Աստծո և մարդու միջև:

Հ.Ի՞նչ է նշանակում երկիւղածութեամբ լուարուք:

Պ.Թե ժողովուրդը ունկնդրի Ավետարանը երկյուղածությամբ,այսինքն` չխոսեն միմյանց հետ, բոլոր զգայարանները թմրեցնի մարմնականից, ուղիղ կանգնի, միտքը ուղղի սուրբ Ավետարանին ` Նոր ՈՒխտի օրենքը լսելու և կատարելու, ապա վերաբերողը ձայնում է`Սրբոյ Աւետարանիս Հիսուսի Քրիստոսի,այդ ժամանակ դպրիները ձայնում են`»Փառք քեզ Տէր Աստուած մեր«,այսինքն` փա՜ռք քեզ,որ արժանացրիր մեզ լսել քո քարոզությունը և ուսուցանում ես մեզ հավիտենական կյանքի ճանապարհը:

Հ.Ի՞նչ է նշանակում պռօսխումէ :

Պ.Պռօսխումէ հունարեն է, և թարգմանվում ականջ դրեք կամ բարձր նայեցեք ոչ միայն մարմնական ականջներով և աչքերով ,այլև հոգու և մտքի: Պռօսխումէ ասվում է 3 անգամ պատարագի ժամանակ`

1.Ավետարանի վերաբերմանը կամ սուրբ Աստվածին

2.Ավետարանը կարդալիս

3.Ի սրբութիւն սրբոցին:

Հ.Ի՞նչ է նշանակում ասէ Աստուած:

Պ.Նշանակում է, թե Ավետարանի հեղինակը ոչ թե ավետարանիչներն են կամ ընթերցող քահանան, այլ Աստվածամարդը`Հիսուս Քրիստոս:

Հ.Ինչու՞ ենք Ավետարան կարդալիս մոմեր վառում և խնկարկում:

Պ.Սա օրենքի խորհուրդ ունի.երբ Աստված իջավ Սինա լեռան վրա,որոտումներ եղան, փողերի հնչումներ,ծուխ և Իսրայելացիներին տրվեց օրենքը Մովսեսի ձեռքով, այսպես նաև Նոր ՈՒխտի  օրենքն է նկարագրում`օրթի, պռօսխումէ,բուրվառի ձայնը` որպես փողերի հնչումներ,մոմեր`որպես հուր,և խունկը` որպես ծուխ:Սարկավագը,որ Մովսեսն է,նախ ծածուկ կարդում է քահանայի առջև և որպես նրանից սովորած,դառնում է դեպի ժողովուրդը և բարձրաձայն կարդում:Երբ ավարտում է,ժողովուրդը կրկին փառք է տալիս Աստծուն,որ Իր կամքը հայտնեց մարդկանց:

Հ.Ինչու՞ ենք հավատքի հանգանակը ասում Ավետարանից հետո:

Պ.Հավատքի հանգանակը, որ հաւատամքն է ասում ենք այն պատճառով, որ մարգարեական և առաքելական գրվածքների և Ավետարանի համառոտությունը բովանդակում է իր մեջ, և խոստովանում ենք, թե նրանցից այն կողմ չունենք հավատալիք և այն մեր ուղղափառ դավանությունն է, որն է եկեղեցու անսխալ և ճշմարիտ վարդապետությունը և ավարտելուց հետո նզովում ենք աղանդավորներին, հերետիկոսներին և հեձվածողներին` ասելով.»Իսկ որք ասեն էր եբեմն` յորժամ ոչ էր Որդին, և կամ եբեմն յորժամ ոչ էր սուրբ Հոգին, կամ թէ յոչ էից եղեն, կամ յայլ մէ էութենէ ասեն լինել զորդին Աստուծոյ, և կամ զսուրբ Հոգին, և թէ փոփոխելիք են կամ այլայլելիք, զայնպիսիսն նզովէ Կաթողիկէ կամ առաքելական սուրբ եկեղեցի:

Հ.Ինչու՞ ենք Հաւատամքը ձեռնամած ասում:

Պ.Որպես բոլոր ուղղափառ քրիստոնյա եկեղեցիների միության նշան`հավատքի մեկ դավանությամբ:
	Հավատամքից հետո սարկավագը քարոզում է ժողովրդին,որ հավատքով խնդրեն,որպեսզի Աստված իրենց աղոթքը ընդունի և մեղքերի թողություն տա,և Իր ողորմության շնորհը տարածի բոլորի վրա,քահանայի ծածուկ աղոթքը ևս նուն միտքը ունի²:

Հ.Ինչու՞մ է կայանում պատարագի գլխավոր մասը:

Պ.Սուրբ ընծայի վերաբերման մեջ,որ մատուցում ենք Հայր Աստծուն Իր բարիքների համար և Նրան շնորհական ողորմությունը խնդրելու համար.դրանով սկսվում է պատարագի գլխավոր մասը:

Հ.Ի՞նչ է ներկայցնում արտաքին արարողությունը:

Պ.Հավատացյալների մտքին է ներկայացնում Հիսուս Քրիստոսի խորհրդական ընթրիքը,Նրա չարչարանքները,մահը,համբարձումը և երկրորդ գալուստը:

Հ.Ինչպե՞ս է սկսվում ընծայի վերաբերումը:

Պ.Քանի որ սուրբ ընծան վերաբերելու ժամանակն է,ուստի սարկավագը հրամայում է` ասելով.Մի՛ ոք յերախայից,մի՛ ոք ի թերահաւատից,և մի՛ ոք յապաշխարողաց և յանմաքրից մերձեսցի յաստուածային Խորհուրդս:

Հ.Ի՞նչ  է նշանակում մի՛ ոք յերախայից քարոզը:

Պ.Սկսվել է քրիստոնեության առաջին դարում,որն ասում էին ընծան վերբերելուց առաջ, և սարկավագները եկեղեցուց դուրս էին հանում չմկրտվածներին, թերահավատներին, ապաշխարողներին և անմաքուրներին,իսկ այժմ թեև հինը հիշվում է, բայց ոչ ոք դուրս չի հանվում,որովհետև երախա չկա,այլ բոլորը մկրտված են:Առաքելական դարում նունյպես քրիստոնյաները շուտ-շուտ էին հաղորդվում` գրեթե ամեն օր,ուստի միշտ ապաշխարողներ կային, և ապա տարին մեկ անգամ և ապաշխարողներ չկան:

Հ.Ինչու՞ է պատարագիչը վերաբերումից առաջ որոշ զգեստներ հանում. եթե եպիսկոպոսը`է  եմիփորոնը,թագը,իսկ եթե քահանա է `սաղավարտը:

Պ.Որովհետև մինչ այժմ պատարագիչը օրինակն ու նմանությունն է Քրիստոսի,իսկ այժմ հաղորդության մեծ խորհրդի սպասավոր է,որովհետև խորհրդի մեջ է մտնում թագավոր և քահանայապետ Քրիստոս:

Հ.Ի՞նչ խորհուրդ ունի վերաբերումը:

Պ.Հիսուս Քրիստոսի ամենքի փոխարեն գալը խաչի վրա բարձրանալու հաշտության պատարագը Հոր հետ,որով սրբեց տիեզերքը մեղքից, և պատարագվում այն սեղանի վրա,որ մարգարեները գուշակեցին այս խորհուրդը, որի համար ժողովուրդը   սարկավագի ձեռքով իր կողմից մատուցում է ժամարարին,որպես միջնորդի և սպասավորի սուրբ ընծայի, ասելով` դու երկար սուրբ սեղանի առջև միջնորդել Աստծու մոտ ժողովրդի փրկության համար,որի համար հարկավոր է մատուցել Հոր
	Աստծուն մեր կողմից ընծա, և մենք չունենք այլ նախապատիվ և պատավական այլ նշան և փրկիչ Քրիստոսի մարմնի և արյան նշանը և նրա հիշատակը,  վերցրու և մատուցիր Հորը:

Հ.Ի՞նչպես է կատարվում վերաբերումը:

Պ.Երբ որ դպիրները երգում են սրբասացությունը,սակավագը պաշտոնյաներով հանդերձ,բուրվառով,մոմերով և քշոցներով գնում է դեպի ընծայարան,նախ խնկարկում է, ապա բարձրացնելով սկիհը,սաղմոսում է.Յարևու եհար զխորան իւր,և ինքն որպես փեսա զի ելանէ յառագաստէ իւրմէ, և ցնծայ նա որպես հսկա  յընթանալ զճանապարհ իւր, հետո դառնում է դեպի արևելք ասելով`ճանապարհ արարէք այնմիկ` որ նստի յերկնից յերկինս ընդ արևելս, ապա հարավ դառնալով ասում է, Աստուած մեր ի հարաւոյ եկեսցէ և սուրբն ի Փառան լեռնէ,և մացում է սուրբ ընծան ժամարարին տուն առ տուն սաղմոսելով`Համբարձէք իշխանք զդրունս ձեր ի վէր և մտցէ Թագաւոր փառաց և այլն,իսկ ժամարարն ընդունելով այն ցույց է տալիս ժողովրդին ասելով ծածուկ,Օրհնեալ եկեալ յանուն Տեառն , և բազմեցնում է սեղանի վրա, ու լվանում է մատների ծայրերը:

Հ.Վերաբերման աղոթքը ու՞մ է ուղղված:

Պ.Մինչ վերաբերումը քահանան իր աղոթքը ուղղում էր Որդի Աստծուն, և ապա ուղղում է Հորը, և սկսում է Միածին Որդու տնորինությունը` հիշել և հաշտության պատարագ մատուցել Նրան, որովհետև նրանով շարժում է Հոր Աստծո գութը մարդկանց նկատմամբ:

Հ.Ի՞նչ է նշանակում ժամարարի մատների ծայրերը լվանալը:

Պ.Փոքր և ներելի մեղքերը մաքրելը: Սրանից հետո հետևում է ողջույնը:

Հ.Ի՞նչ խորհուրդ ունի ողջույն տուք միմեանց ի համբոյր սրբութեան քարոզը:

Պ.Որպեսզի մերձենան խորհրդին սրբությամբ, շաղկապվեն միմյանց հետ արաքին սուրբ համբույրով,ցույց տալով նեքինը թե` մեկ հավատքի, հույսի, և սիրո միացումով կազմում ենք հավատացյալների մեկ անձ,մեկ սիրտ և հոգի ունենալով գլուխ`Հիսուս Քրիստոս:Որի համար ժողովուրդը պատասխանում է Քրիստոս ի մէջ մեր յայտնեցաւ,որ էն Աստուած աստ բազմեցաւ,մեր Փրկչի մարմնով հայտնվելն ենք հիշում աշխարհի վրա և նրա բազմելը խաչի սեղանի վրա, խաղաղութեան ձայն յնչեցաւ, հրեշտակների երգն ենք կրկնում, որ Քրիստոս իր ծնունդով խաղաղություն տվեց երկնքում և երկրում, Սուրբ ողջունիս հրաման տուաւ, ողջույնը և խաղաղությունը մի նշանակություն ունեն (Ղուկ.Իդ.36; Հովհ.Ի.19): Եկեղեցիս միանձն եղև համբոյրս յօդ լրման տուաւ,համբույրը որպես լռություն¥հավատացյալների ժողովը մեկ անձ դարձրեց,Թշնամութիւնն հեռացաւ,սէր յընդհանուրս սփռեցաւ:
	Եվ հորդորում են միմյանց միաբերան օրհնել միասնական Աստվածությանը, ինչպես Սերովբեները:
	Առաջին երեք դարերում քրիստոնյանները գրկում և համբուրում էին միմյանց փոխադարձաբար,տղամարդիկ տղամարդկանց, կանայք կանանց,իսկ հետո վերացավ այս սովորությունը, և միայն ողջունում ենք միմյանց ասելով` Քրիստոս ի մէջ մեր յայտնեցաւ:

Հ.Ի՞նչ է նշանակում `Ահիւ կացցուք,երկիողիւ կացցուք,բարւոք, կացցուք, և նայեցարուք զգուշութեամբ, քարոզը և որին է  հետևում:

Պ.Ողջունելուց հետո մոտենում է ժամանակը հացը և գինին սրբագործելու.ուստի սարկավագը կրկին ու կրկին զգուշացնում է ներկա գտնվողներին ահով ու երկյուղով,ուղիղ կանգնել և զգուշությամբ նայել,որով պահանջում է որ նրանք փառք տան Աստծուն բարեպաշտությամբ, և հոգու հանգստությամբ և մաքրությամբ, խաղաղությամբ և ընկերասիրությամբ:Եվ ժողովուրդը պատասխանում է Աստծուն,առ քեզ Աստուած:Սարկավագը կրկին քարոզում է ցույց տալով հացի և գինու փրկարար մեծ զորությունը`Պատարագ Քրիստոս մատչի գառն Աստուծոյ, և ժողովուրդը պատասխանում է, թե Քրիստոսն է Աստծո գառը`ողորմութիւն և խաղաղութիւն  և պատարագ օրնութեան:Ապա քահանան սուրբ Երրորդության անունով օրհնում է ամենքին, ասելով շնորհք,սեր և Աստուածային սրբարար զորութիւնն հօր և Որդւոյ և հոգւոյն սրբոյ եղիցի ընդ ձեզ ամենեսեանդ, ժողովրդին,Ամէն և ընդ Հոգւոյդ քում.այսինքն մեր վրա և քո հոգու վրա թող լինի:Հետո սարկավագը հրամայում է.զդրունս զդրունս,ամենայն իմաստութեամբ և զգուշութեամբ.ի վեր ընծայեցուցէք զմիտս ձեր աստուածային եկիւղիւ:Թե այսուհետև իմաստությամբ ձեր մարմնի դռներից.մուտ ի սենեակ քո և փակեա զդուռս քո,¥Մատթ.զ.6¤,որոնք են հինգ զգայարանները,մանավանդ աչքերը և ականջները, հեռացրու սիրտդ և միտքդ աշխարհի հոգսերից,զբաղմունքներից և մտածմունքներից և բարձրացրու միտքդ դեպի հոգևորը և երկնայինը, որից հետո ժողովուրդը իր պատասխանն է ուղղում Աստծուն,ունիմք առ քեզ Տէր ամենակալ, սարկավագը մեզանից լսելով այս երգում է,  եւ գոհացարուք զտեառնէ բոլորով սրտիւ,այսինքն սկսում է հացի և գինու սրբագործության խորհուրդը,գոհացեք Աստծուց ամբողջ սրտով, որ արժանի լինեք Սուրբ Տաճարի մեջ մնալու և տեսնելու և հաղորդ լինելու աստվածային Գառի անարյուն մորթվելուն, և ժողովուրդը պատասխանում է`արժան և իրաւ:

Հ.Ի՞նչպես է սկսվում սրբագործության խորհուրդը:

Պ.Սարկավագի զգուշացնողական հրամանների ժամանակ քահանան ծածուկ աղոթում է Հայր Աստծուն, հիշելով նրա Միածին Որդու բարերարությունը, և մեզ տված շնորհները, որ երկնային զորությունների հետ հոգևոր պար բռնենք, ապա բարձրաձայն հրամայում է ժողովրդին Սերովբեների և Քերովբեների հետ միասին երեք անգամ սրբասացությունը  համարձակ երգել, և դպիրները նույն րոպեին երգում են.Սուրբ,սուրբ,սուրբ տեր զօրությանց լի են երկինք և երկիր փառօք քո, օրհնութիւն ի բարձունս  օրհնեալ որ երկիր և գալոց ես անուամբ տեառն,ովսաննա ի բարձունս:
	Այս երգում է Որդի Աստծուն,իսկ քահանան աղոթում է Հորը:

Հ.Ի՞նչ է պետք ասել այս երգի սկզբնավորության և զորության համար:

Պ.Այս երգը կազմված հրեշտակների և մարդկանց փառաբանություններից, հրշտակներինն է` Սուրբ,սուրբ,սուրբ տեր զօրությանց լի են երկինք և երկիր փառօք քո.այս ասեց խորհրդատես մարգարե Եսային և աստվածաբան ավետարանիչ Հովհաննեսը, իսկ մարդկայինն է` օրհնութիւն ի բարձունս և այլն.այս ասեցին հրեաները, երբ որ Հիսուս հանդիսավորությամբ մտնում էր Երուսաղեմ:Սուրբ եկեղեցին հրեշտակայինը միացնում է մարդկանց երգերի հետ այն պատճառով, որ սովորեցնում է  թե աստվածային պատարագի ժամանակ` հրեշտակները միանում են մարդկանց հետ Տիրոջը փառաբանելու համար:Այս երգը իր ամբողջ կազմության մեջ ունի հետևյալ միտքը`. Սուրբ է ամենասուրբ  Երրորդությունը երկնային զորությունների և զինվորությունների տերը:Եվ երկինքն ու երկիրը լցված է քո փառքով, տուր փրկություն երկնքի արքայության մեջ, օրհնյալ է նա, որ գալու է Հոր Աստծո անունով և փառքով:

Հ.Ի՞նչ է նշանակում Ովսաննա:

Պ.Հրեական բառ է նշանակում է »կեցո՛ Տեր«,կամ փրկիր մեզ, և նրանց մեջ կա փառաբանական երգ:

Հ.Ե՞րբ  է կատարվում հացի և գինու սրբագործությունը:

Պ.Երբ քահանան բարձր ձայնով ասում է էական խոսքը. »Առէ՛ք,կերէ՛ք այս է Մարմինն իմ, և Արբէք ի սմանէ այս է Արիւն իմ:Եվ այս ասելուց հետո, և զքույս ի քոյոց քեզ մատուցանեմք ըստ ամենայնի և յաղագս ամենեցուն,քահանան կանչում է Սուրբ հոգուն և սրբագործում է հացն ու գինին:

Հ.Ո՞րչափ վսեմ է այդ սրբագործությունը:

Պ.Սա է վսեմ և ամնասուրբ արարողությունը ամբողջ պատարագի մեջ:

Հ.Ի՞նչ է պատճառը:

Պ.Որովհետև այս արարողության ժամանակ հացն ու գինին փոխակերպվում կամ գոյափոխվում է Քրիստոսի ճշմարիտ Մարմնին և Քրիստոսի ճշմարիտ Արյանը:

Հ.Ի՞նչպես պետք է հասկանանք գոյափոխութիւն բառը :

Պ.Եկեղեցու աստվածաբան վարդապետները մեկնության մեջ ասում են` թե գոյափոխութիւն բառով չի բացատրվում ձևը, որով հացը և գինին փոխակերպվում է մեր Տիրոջ`Քրիստոսի Մարմնին և Արյանը, քանզի այս հասանելի չէ բոլոր մտքերին, և միայն Աստծուն է հայտնի, այլ միայն հավատում ենք, որ այն ճմարտապես, իսկապես և էապես հացը դառնում է ճշմարիտ Մարմինը` Քրիստոսի , իսկ գինին ճմարիտ Արյունը` Քրիստոսի:Այս ամենը կատարվում է Սուրբ Հոգու ներգործությամբ:

Հ.Ի՞նչ պետք է հիշել այս էական խոսքերով`Առեք,կերէ՛ք և Արբէք ի սմանէ … և այլն:

Պ.Խորհրդավոր ընթրիքը  Հիսուս Քրիստոսի առաքյալների հետ և հավատալ,թե սուրբ պատարագի մեջ, աստվածային ամենակարող խոսքի զորությամբ և Սուրբ Հոգու ներգործությամբ հացն ու գինին նույնպես փոխակերպվում են ճմարիտ Մարինի և Արյան Քրիստոսի,ինչպես կատարվեց այս խորհրդավոր սեղանի վրա ի տես առաքյալների:

Հ.Ե՞րբ է լինում մատուցումը սուրբ ընծայի:

Պ.Երբ որ քահանան բարձրացնում է սկիհը ասելով` եւ զքոյս ի քոյոց քեզ մատուցանեմք:

Հ.Ի՞նչ է նշանակում այս խոսքերը:

Պ.Այն թե, երկնավոր հայր այս է քո ընծան,որ դու տվեցիր մեզ, և այժմ քո հավատացյալներց քեզ է մատուցանվում, որ զոհ բոլոր մարդկանց համար և քո բարերարության շնորհակալության համար:Եվ ժողովուրդը միաբերան փառք է տալիս Աստծուն, երգելով`Յամենայնի օրհնյալ ես տէր,օրհնեմք զքեզ գովեմք զքեզ գոհանամք զքեն տէր աղաչեմք զքեզ տէր Աստուած մեր:Իսկ քահանան նույն մտքով շարունակում է իր ծածուկ աղոթքը,ապա տալիս է խաղաղութիւն և երկրպագելով և համբուրելով սուրբ սեղանը` բարձրացնում է աչքերը առ Հայր  Աստված,խնդրելով` որ ուղարկի Սուրբ Հոգին ժողովրդի և սուրբ ընծայի վրա.երկիրպագանեմք և աղաչեմք, և խնդրեմք ի քէն բարերար Աստուած,առաքեա ի մեզ և յառաջի եդեալ ընծայս այս զմշտնջենաւորակից և զէակից Սուրբ Հոգիդ:Եվ դպիրները սկսում են երգել` Որդի Աստուծոյ որ պատարագեալ Հօր ի հաշտութիւն հաց կենաց բաշխիս ի մեզ հեղմամբ արեան քո սուրբ աղաչեմք զքեզ ողորմեա արեամբ քով փրկեալ հօտի:Այս ժամանակ քահանան նախ իր ձեռքն է առնում խորհրդական հացը և խաչակնքելով ասում է երեք անգամ,որով ¥այսինքն Հուրբ Հոգով ¤ զհացս օրհնեալ մարմին ճշմարտապես արասցես Տեառն մերոյ Հիսուսի Քրիստոսի: Ապա խաչակնքում է բաժակը ասելով,եվ զբաժակս օրհնեալ արիւն ստուգապես արասցե Տեառն մերոյ Հիսուսի Քրիստոսի:

Հ.Մի՞թե Առէք,կերէ՛ք և Արբէք ի սմանէ ասելով հացն ու գինի չեն փոխակերպվում Քրիստոսի Մարմնի և Արյան, որ քահանան խնդրում է Սուրբ Հոգու գործակցությունը գոյափոխության համար:

Պ.Երեքսրբյան երգի ժամանակ քահանան պատմաբանական ոճով է աղոթում, հիշելով և խոստովանելով Հոր Աստծո առջև նրա բարեգթությունը մարդկային ազգի հանդեպ, Ադամի պատվիրանազանցությունից հետո, և մեր փրկության խոստումը հայտնելով մարգարեների բերանով, օրենքը ցույց տալով, քահանայությամբ, ստորակերպ զոհերով.հետո պատմում է նրա Միածին Որդու մարմնանալը և երկնային կյանքը.մինչև խորհրդավոր ընթրիքի ժամանակ հացի և գինու օրհնելը և աշակերտներին տալը, բարձրաձայն ասելով` Առէք,կերէ՛ք  այս է Մարմին իմ,  և Արբէք ի սմանէ այս է Արիւն իմ:Այս ժամանակ դպիրները երգում են Հայր երկնաւոր երգը`քահանան ծածուկ շարունակում է պատմությունը հիշելով Քրիստոսի պատվերը,անել այս միշտ նրա հիշատակի համար, նրա փրկարար չարչարանքները, խաչելությունը, թաղումը, հարությունը, համբարձումը և մյուս անգամ գալուստը և խոսքը կնքում է այս բառերով` խոստովանիմք և հաւատամք: ՈՒրեմն երևում է, որ քահանան գոյափոխության դիտավորությամբ չի ասվում Առէք,կերէքը,այլ միայն համառոտ և պարզ պատմությունն է Փրկչի երախտիքների,քանի որ Խոսրով Անձևաց եպիսկոպոսի, Ներսես Լամբրոնացու և Հովհաննես Վարդապետ Արևելցու ճշմարիտ խոսքի մեկնությամբ,մինչև այժմ օրինակն էր հացն ու գինին, որ դրեց հոր առջև,այժմ խնդրում է ուղարկել Հուրբ Հոգուն, որպեսզի իջնի և սրբագործելով փոխարկի Մարմին և Արյունը Քրիստոսի.ուստի ասելով`որով զհացս օրհնեալ Մարմին ճշմարտապէս արասցես Տեառն մերոյ Հիսուսի Քրիստոսի և բաժակս օրհնեալ Արիւն ստուգապես արարսցես
	Տեառն մերոյ Հիսուսի Քրիստոսի,գոյափոխվում են:Հետո ասում է`Որպէս զի եղիցի սա ամենեցուն մեզ մերձեցելոցս յանդատապարտութիւն, ի քաւութիւն և ի թողութիւն մեղաց:Եվ մինչ դպիրները երգում են Հոգի Աստուծոյ երգը, քահանան ծածուկ աղոթում է առ Հայր`աշխարհի, եկեղեցու, եպիսկոպոսների,քահանաների, սարկավագների, թագավորների, իշխանների, ժողովրդի, ճանապարհորդների, նավավարների,  բարբարոսների  դեմ  պատերազմում  եղածների,  օդի  բարեխառնության, անդաստանների պտղաբերության,հիվանդների բժշկության և ննջեցյալների համար:
	Հետո հետևում է քարոզներ Առաքելոց, մարգարեից աջ  կողմ,այնուհետև գոհութիւն և փառաբանութւն և այլն.ձախ կողմ:

Եկեղեցու Խորհուրդների Մասին

§26 Մկրտություն

Հ.Ի՞նչ է կատարվում մկրտության ժամանակ:

Պ.Նախ կատարվում է երդմնեցուցման կարգը ապա երախային երեք անգամ ընկղմում են ջրի մեջ, դրանից հետո կատարվում է դրոշմի խորհուրդը, այնպես որ երկու պորհուրդները կատարվում են անմիջապես մեկը մյուսից հետո և ապա հաղորդում են նորակնունքին:

Հ.Ի՞նչ կարգով է կատարվում երդմնեցուցման կարգը:

Պ.Երդմնեցուցման կարգը կատարվում է հետևյալ կերպ` նախ երախային տանում են եկեղեցու դռան մոտ կամ գավիթը, ուր քահանան սկսում է մկրտության կարգը Տերունական աղոթքով, Հայր մեր, ապա Օրհնեալ Հոգիդ Սուրբ Աստուած ճշմարիտ, որից հետո սարկավագները կամ դպիրներն ասում են Ողորմեա ինձ Աստուած (սաղմոս 50) և այլն, որի հետ միասին ասվում է նաև չորս փոխ սաղմոս: Ապա քահանան ոլորում է նարոտը, ասում է պահպանիչ և կարդում է երեք աղոթք: Հետո երախան, եթե տարիքով է ծունկի է գալիս` ասելով. «Ի քեզ անկայ ես յարգանդէ, յորովայնէ մօր իմոյ, Դու ես Աստուած իմ», իսկ եթե նորածին է` նրա փողարեն կնքահայրն է ասում և երեխային առնում գիրկը, երեսը դարձնում է դեպի արևմուտք և հրաժարվում սատանայի իշխանությունից` ասելով. «Հրաժարիմք ի սատանայէ…»: Հետո դառնում է դեպի արևելք և ասում է հավատո դավանությունը. «Հավատամք Ամենասուրբ Երրորդութիւնն…», որից հետո քահանան կարդում է Ավետարան. «Իսկ մետասան աշակերտքն…»(Մտթ. 28.16-20) և հետո ասում է նիկիական հանգանակը, քարոզ և աղոթք, ապա «Բացեք ինձ զդրունս արդարութեան…» (սաղմոս 117) և հետո մտնում են եկեղեցի` երգելով «զՈղորմութեան Քո զդուռն բաց մեզ Տեր»(ԴԿ Ողորմեա մարտիրոսաց էջ 487) շարականը, որից հետո կանգնում են բեմի առջև և դպիրներն սկսում են «Աղաղակեցեք առ Տեր…»(սաղմոս 99): Քահանան ասում է «Ի մեջ տաճարիս» աղոթքը և համբուրելով բեմը գնում են դեպի ավազանը` երգելով «Արեգակն արդարութեան Քրիստոս» (Օրհնություն 4-րդ աւուր Պենտեկոստեի էջ 296) շարականը:

Հ.Ի՞նչ նշանակություն ունի երախայի կանգնելը եկեղեցու դռան մոտ` երեսը դեպի արևելք:

Պ.Այն որ նա ցույց է տալիս իր հոժարությունը մտնել եկեղեցի, որից դուրս փրկություն չկա և կանգնելով արևելյան կողմը ցույց է տալիս, որ նա դիմում է դեպի կորցրած երջանկությունը, որն ուներ դրախտում, խնդրելով այն Քրիստոսից, որ արևելք է, լույս, ճշմարտություն և կյանք:

Հ.Ինչու՞ է մկրտության կարգը սկսվում Տերունական աղոթքով:

Պ.Որովհետև բոլոր Աստվածպաշտությունները, խորհրդակատարությունները և մյուս հոգևոր արարողություններն սկսվում են Տերունական աղոթքով, որը գլխավոր հատվածն է ավետարանական վարդապետության, որով և մկրտվողը ցույց է տալիս իր հավատքը դեպի Ս. Ավետարանը:

Հ.Ի՞նչն է պատճառը, որ քահանան սկսվածքն ուղղում է ամենասուրբ Երրորդության երրորդ անձին` ասելով. «Օրհնյալ Հոգիդ Սուրբ Աստուած ճշմարիտ»:

Պ.Որովհետև Հոգին սուրբ է, գործակից Քրիստոսի տնօրինություններին և նրա համբարձումից հետո Առաքյալերի վրա իջնելով Պենտեկոստեի օրը լցվեցին շնորհներով և նրա առաջնորդությամբ, օրհնությամբ և ուսուցանելով` կատարելագործվեցին Քրիստոսի հիմնած եկեղեցու շինությունը մկրտությամբ, ուստի և այժմ խորհրդակատար քահանան կանչում է նրա աներևույթ օգնությունը մկրտվողի վրա և գործակցությունը խորհրդակատարությունների համար:

Հ. Ի՞նչ նշանակություն ունեն հինգ փոխ սաղմոսները:

Պ.Նորընծայի կողմից մաղթանքներ են առ Աստված` ցույց տալով նրա սրտի հոժարությունը և հույսը դեպի Նա` խնդրելով հոգևոր սրբություն և զորություն:

Հ.Նարօտն ի՞նչ նշանակություն ունի:

Պ.Որովհետև սկզբնական եկեղեցին մտնողները, այսինքն` քրիստոնեություն ընդունողները մեծահասակ մարդիկ էին, ուստի մկրտությունից հետո նրանց գլխին դնում էին պսակ, որն այժմ կոչվում է նարօտ, որպես նշան հեթանոսությանը հաղթելու և քաջությամբ դուրս գալը սատանայի իշխանությունից և ընդունելը ճշմարիտ աստվածպաշտությունը: Սրա գործածությունը մինչ այժմ մնացել է եկեղեցու մեջ, որը կապում ենք նորածինների գլխին կարմիր և սպիտակ ոլորած թելերից:

Հ.Ի՞նչ խորհուրդ ունի քահանայի երեք անգամ աղոթք կարդալը:

Պ.Քահանան ցույց է տալիս երախայի հոժար կամքը մկրտություն ընդունելու, խնդրում է նրա համար մեղքերից և սատանայի ծառայությունից ազատություն, սրբել նրա միտքը և լցնել սուրբ շնորհներով, որ ժառանգ լինի երկնային արքայությանը:

Հ.Ի՞նչ նշանակություն ունի արևմուտք թեքվելը և երդմնեցուցանելը և հետո արևելք դառնալը:

Պ.Արևմուտքն օրինակն է խավարի իշխանության և հոգու մահվան և դառնալով արևմուտք երդմնեցուցանում է երախային` ասելով. «Հրաժարիմք ի սատանայէ…» (ժամագիրք էջ 175), որով բացահայտ ցույց է տալիս սատանայի իշխանությունից և նրա հնազանդությունից բոլորովին դուրս գալը: Ապա դառնալով դեպի արևելք խոստովանում է Սուրբ Երրորդությունը և Քրիստոսի տնօրինությունը մինչև երկրորդ գալուստը, որպես հաստատություն քրիստոնեություն ընդունելու:

Հ.Ավետարան կարդալն ի՞նչ խորհուրդ ունի:

Պ.Համառոտ դավանություն տալուց հետո քահանան կարդում է Ավետարան. «Իսկ մետասան աշակերտքն...»: Եվ հիշում է Քրիստոսի պատվերները` տված Առաքյալներին և նրանցից փոխանցված քահանային.«Գնացէք այսուհետև աշակերտեցէք զամենայն հեթանոսս, մկրտեցէք զնոսա յանուն Հօր եւ Որդւոյ եւ Հոգւոյն Սրբոյ», դրանից հետո ասել է տալիս նիկիական հանգանակը ավելի հանգամանորեն քան որ առաջ ասաց, որպես համառոտություն բոլոր Ավետարանների, որով ավարտվում է դռան կամ գավիթի կարգը, որը նախապատրաստությունն է մկրտության:

Հ.Ի՞նչ է նշանակում դռները բացելը և եկեղեցի մտնելը:

Պ.Այն, որ երախան փորձվելով հաստատուն է քրիստոնեություն ընդունել և երդումով, հոժարությամբ հրաժարվել է սատանայի իշխանությունից` դիմելով Քրիստոսին, որի համար արժանի է դառնում մտնել հավատացյալների ընկերակցության մեջ և լինել անդամ Քրիստոսի եկեղեցու:

Հ.Ի՞նչ նշանակություն ունի բեմը համբուրելը:

Պ.Սեղանը աստվածային աթոռ է և դեռևս չլինելով մկրտված չունի արժանավորություն բարձրանալու բեմ և համբուրելու սուրբ սեղանը, այլ համբուրում է բեմի ճակատը, որպես աստվածային աթոռի պատվանդան:

Հ.Ինչպե՞ս է կատարավում բուն մկրտությունը:

Պ.Քահանան նախ լցնում է ջուրն ավազանի մեջ`ասելով.«Ձայն Տեառն ի վերայ ջուրց…»(սաղմոս 28) սաղմոսը, ապա կարդացվում է ըստ պատշաճի գիրք և Ավետարան, օրհնում է ջուրը և սուրբ Մյուռոնը երեք անգամ խաչաձև լցնում է ջրի վրա` երգելով. «Առաքելոյ աղաւնոյ»(Օրհնություն Հոգեգալստի էջ 286): Այդ ընթացքում երախային տանում են մերկացնելու և մանուկին դնում են կնքահոր գիրկը: Հետո քահանան երեք անգամ հարցնում երախային, թե ի՞նչ է խնդրում, եթե մեծահասակ է ինքն է պատասխանում, իսկ եթե մանուկ է` կնքահայրը. «Հավատ, յույս,սեր եւ մկրտութիւն, մկրտիլ եւ արդարանալ, սրբիլ ի մեղաց, ազատիլ ի դիւաց եւ ծառայել Աստուծոյ»: Այս խոստովանությունից հետո քահանան երախային երեք անգամ ընկղմում է ավազանի մեջ` տալով Ամենասուրբ Երրորդության անունը և երախային ևս դնում է անուն` ասելով. «Հովհաննես ծառայս Աստուծոյ(կամ Կատարինէ աղախինս Աստուծոյ), եկեալ յերեխայութենէ ի մկրտութիւն, մկրտի յանուն Հօր եւ Որդւոյ եւ Հոգւոյն Սրբոյ, գնեալ արեամբն Քրիստոսի ի ծառայութենէ մեղաց, ընդունի զորդեգրութիւն Հօրն երկնաւորի, լինի ժառանգակից Քրիստոսի եւ տաճար Հոգւոյն Սրբոյ»: Եվ ավազանից հանելով` երախային դնում է կնքահոր գիրկը, հագցնում կամ պատում են սպիտակ կտավով, կապում նարոտ և տալիս մկրտվածին, եթե մանուկ է կնքահորը, ձեռքին երկու վառած մեղրամոմ: Ապա կարդում են գիրք և Ավետարան: Մկրտության խորհուրդն ավարտվում է «Հայր մեր»-ով:

Հ.Ի՞նչ նշանակություն ունի Աւազանն:

Պ.Եկեղեցին մայրն է բոլոր հավատացյալների, արգանդի օրինակով ավազանն է, որ ծնում է մարդկանց հավիտենական կյանքի համար:

Հ. Ավազանը եկեղեցու ո՞ր կողմում է դրված:

Պ.Ըստ կանոնի հյուսիսային պատի մեջ` սեղանի մոտ, բայց հին ժամանակ լինում էր և գավիթում, որը կոչվում էր Մկրտարան: Հին վանքերում պահպանվել են այդպիսինները:

Հ.Ի՞նչ խորհուրդ ունի ջրի օրհնելը:

Պ.Որովհետև նախահոր պատվիրանազանցությամբ նրա հետ անիծվեցին բոլոր արարածները, որով կորցրին իրենց առաջին օրհնությունը, ուստի այն ջուրը, որի մեջ պիտի մկրտվի երախան, դառնա նվիրական ջուր և մաքրության նյութ, արտաքին ձևով ցույց տալ ներքին մաքրությունը, քահանան խաչով Ավետարանով և սուրբ Մյուռոնով օրհնում է ջուրը` ասելով. «Օրհնեսցի եւ սրբեսցի ջուրս այս նշանաւ Սուրբ Խաչիւս եւ Սուրբ Մեռոնաւս եւ Սուրբ Ավետարանաւս եւ աւուրս շնորհիւ անվամբ Հօր եւ Որդւոյ եւ Հոգւոյն Սրբոյ, այժմ եւ միշտ եւ յաւիտեանս յաւիտենից»: Դպիրները երգում են. «Ամեն: Ալելուիայ, ալելուիայ, ալելուիայ »: Այս օրհնությամբ ջուրը սրբվում է առաջին անեծքից և տարբերվում է մյուս ջրերից, որպես նվիրական ջուր:

Հ.Ի՞նչ խորհուրդ ունի սուրբ մյուռոնի ջրի մեջ երեք անգամ խաչաձև լցնելը:

Պ.Մյուռոնը Սուրբ Հոգու պարգևների արտաքին նշանն է, ինչպես Ս. Հոգին աշխարհի ստեղծումից առաջ շրջում էր ջրերի վրա, որ փակել էր երկրի երեսը, տալով նրան զորություն երկնելու և ծնանելու, այծմ ևս Իր աներևույթ իջմամբ տալիս է զորություն ս. ավազանին երկնել և ծնել հոգևոր մարդուն հավիտենական կյանքի համար` սրբելով և մաքրելով սկզբնական կամ ադամական մեղքից:

Հ.Ինչու՞ է քահանան մկրտելուց առաջ հարցնում, թե զի՞նչ խնդրէ երախան, երբ արդեն ստացել է նրա հոժարությունը` քրիստոնյա դառնալու:

Պ.Թեպետ երախան ցույց տվեց իր հոժարությունը քրիստոնեական սուրբ հավատքը մկրտությոմբ ընդունելու, սակայն այդ պահին ևս առնում է նրա խոստումը, հիշելով սկզբնական ուխտը Աստծու և մարդու միջև, որպեսզի մնա Աստծո օրենքների կատարյալ հնազանդության մեջ:

Հ.Քահանայի վերը նշված խոսքերը ի՞նչ նշանակություն ունեն ջրի մեջ երեք անգամ ընկղմելու ժամանակ:

Պ.Այդ խոսքերի մեջ բովանդակվում է մկրտության սահմանումը և օգուտը. ա) Քրիստոսի բանը.«Մկրտեցէք նոցա յանուն Հօր եւ Որդւոյ եւ Հոգւոյն Սրբոյ»: բ) Ասելով. «Գնեալ արեամբն Քրիստոսի ի ծառայութենէ մեղաց», նշանակում է մարդկային բնության ազատությունը սկզբնական մեղքից, որին ծառա էր դարձել, որի համար Քրիստոս մարմին առավ և Իր սուրբ արյունը հեղելով` ազատեց սատանայի գերությունից և հավիտենական դատապարտությունից: գ) Օգուտը, որ մկրտվողն ինչպես պատվիրանազանցությունից առաջ որդեգիր էր Հայր Աստծուն, այժմ այդ նույն որդեգրությունն ընդունում է սուրբ մկրտության շնորհներով և լինում է ժառանգակից Քրիստոսին և Սուրբ Հոգու տաճար:

Հ.Մկրտությունն ինչպե՞ս է կատարվում:

Պ.Երախային երեք անգամ ընկղմելով ջրի մեջ: Առաջրին անգամ ասելով` յանուն Հօր, երկրորդ անգամ` եւ Որդւոյ,երրորդ անգամ`եւ Հոգւոյն Սրբոյ:

Հ.Յանուն եզկի բառն ի՞նչ է սովորեցնում մեզ:

Պ.Թե Ամենասուրբ Երրորդությունը մի աստվածություն է, մի բնություն, մի զորություն, մի իշխանություն, որի համար էլ մի անունով ենք մկրտում:

Հ.Երեք անգամ ջրի մեջ ընկղմելն ինչի՞ օրինակն է:

Պ.Քրիստոսի երեքօրյա թաղման օրինակն է: Ինչպես Պողոս առաքյալն ասում է. «Որ մի անգամ մկրտեցաք ի Քրիստոս Հիսուս ի մահ անդր Նորա մկրտեցաք, թաղեցաք ընդ նմին մկրտությամբն ի մահ»:

Հ.Ավազանից հանելն ի՞նչ խորհուրդ ունի:

Պ.Այն որ մեռած լինելով ադամական մեղքի մեջ` արդեն մկրտությամբ թաղվելով Հիսուսի հետ, հարություն ենք առնում Նրա հետ և Նրանից կյանք ենք ստանում, որը կորցրել էինք պատվիրանազանցությամբ:

Հ.Ի՞նչ նշանակություն ունի սպիտակ կտավը:

Պ.Նշանակում է սկզբնական անմեղությունը:

Հ.Վառած մոմերն ի՞նչ նշանակություն ունեն:

Պ.Նշանակում է սուրբ հավատի լուսաբանությունը:

Հ.Մկրտության ժամանակ ի՞նչ պաշտոն է կատարում կնքահայրը:

Պ.Մանուկների մկրտության ժամանակ կնքահայրը նրանց փողարեն ասում է քրիստոնեական հավատի հանգանակը և տալիս է խոստում քրիստոնեական կյանքի, առանց որոնց չի կարելի մկրտել, երեխաների մկրտության ժամանակ իրենք երաշխավոր են լինում նրանց հավատի հաստատության համար և իրենց վրա վերցնում պարտք ուսուցանել նրանց քրիստոնեական հավատը:

Հ.Կնքահայրն ի՞նչ տարիքի պետք է լինի:

Պ.Գոնե քսան տարեկան, որպիսի ինքն ուսյալ լինի հավատքի մեջ և կարողանա ուսուցանել իր սանին հավատքի սկզբունքնռը և հոգալ նրա բարոյականությոն համար:

Հ.Հայաստանյաց եկեղեցին ունի՞ շարժական ավազաններ:

Պ.Ոչ, այլ ունի հաստատված եկեղեցում, բայց թույլատրվում է անհրաժեշտ դեպքերում ունենալ. ա) երբ եկեղեցի չկա, բ) երբ երախան մոտ է մահվան շարժական ավազանով է մկրտվում. այս վերջինը կոչվում է մահակնունք:

Հ.Մահակնունքն ինչպե՞ս պետք է կատարել:

Պ.Քահանան այդ ժամանակ կատարում է մկրտության գլխավոր կարգը. ասում է Տերունական աղոթքը, ապա օրհնում է ջուրը և մկրտում է երախային ու հաղորդում, եթե դեռ կենդանի է մանուկին դրոշմում է:

Հ.Շարժական ավազանն ի՞նչ նյութից է լինում:

Պ.Հայաստանյաց եկեղեցին չունի պատրաստի շարժական ավազաններ, որովհետև ի սկզբանե այդպիսի սովորություն չի եղել, այլ սովվորաբար մկրտում են հաց հունցելու փայտյա տաշտում, քանի որ այս անոթը պահվում է սուրբ` ուրիշ բանի համար չի օգտագործվում: Հույներն ունեն առանձին պղնձյա շարժական ավազաններ, որովհետև եկեղեցում չունեն անշարժը:

§27 Դրոշմ

Հ.Ինչպե՞ս է կատարվում դրոշմը:

Պ.Մկրտությունից հետո քահանան սուրբ մյուռոնով օծում է մկրտվածի գլխավոր անդամները` ճակատը, ականջները, աչքերը, քիթը, բերանը, սիրտը և ոտքերը` ասելով. «Կնիքս յանուն Յիսուսի Քրիստոսի»: Հետո համբուրում են ու հաղորդում և ութ օր հետո հանում մյուռոնից:

Հ.Ի՞նչ նյութից է մյուռոնը:

Պ.Մյուռոնը ձիթենու յուղ է, որի հետ խառնում են զանազան ծաղիկների հյութ և օրհնում է ընդհանրական կաթողիկոսը:

Հ.Ի՞նչ խորհուրդ ունի Դրոշմը:

Պ.Այն խորհուրդը, որ մկրտվածը ստանում է Սուրբ Հոգու զորությունը` պատերազմելու հոգևոր թշնամու հետ և խորտակելու նրա որոգայթներ:

Հ.Ի՞նչ է ասում ճակատն օծելիս:

Պ.«Իւղ անոյշ Յիսուսի Քրիստոսի հեղեալ ի վերայ քո կնիք երկնաւոր պարգևացն անապականութեան»:

Հ.Ի՞նչ խորհուրդ ունի ճակատ օծելը:

Պ.ճակատի օծելով` լուսավորվում է միտքը, նրան պատկանող գործարանները:

Հ.Ի՞նչ է արտասանում ականջներն օծելիս:

Պ.«Օծումն սրբութեամբ եղիցի քեզ ի լսողութիւն աստւածային պատւիրանաց»:

Հ.Ի՞նչ խորհուրդ ունի մյուս անդամների օծումը:

Պ.Օծելով սիրտը` լուսավորում և մաքրում են այն և նրա ցանկություններն ու գործարանները, իսկ աչքերի, ականջների և բերանի օծելով` զգայարաններնու զգացմունքները, խոսքերը և լեզուն, ձեռքերի և ոտքերի օծելով` ամբողջ արտաքին վարքն ու բարքը, թիկունքն օծելով որպես վահան սատանայի դեմ կանգնելու:

Հ.Ի՞նչ է կոչվում հավատացյալը:

Պ.Քրիստոսի զինվոր:

Հ.Ի՞նչ է նշանակում համբույրը:

Պ.Նշանն է Քրիստոսի հետ հաշտության:

Հ.Ի՞նչ խորհուրդ ունի հաղորդությունը:

Պ.Միություն Քրիստոսի հետ և ժառանգություն հավիտենական կյանքի համար:

Հ.Ի՞նչ է նշանակում մեռոնէ հանելն:

Պ.Դրոշմվածը առաջին դարերում պիտի ութ օր շրջեր մկրտության սպիտքկ շորով և մեծ զգուշություն ունեին մյուռոնված անդամները սուրբ պահելու համար, բայց այժմ, եթե մեծահասակ է եկեղեցում են լվանում մյուռոնված անդամները և կոչվում է մեռոնէ հանել, իսկ եթե մանուկ է, քահանան ութ օր հետո գնում է նորամկրտյալի տուն, կարդում սահմանված աղոթքը, վերցնում թագը, այսինքն` նարոտը և մյուռոնից հանում է` ասելով. «Արդարացար, սրբեցար, զօրացիր յանուն Հօր եւ Որդւոյ եւ Հոգւոյն Սրբոյ»:

§28 Ապաշխարություն

Հ.Ինչպե՞ս է կատարվում ապաշխարության խորհուրդը:

Պ.Պատրաստվողն ինքը գնում է քահքնքյի առջև, ծնկի գալիս և մանրամասն խոստովանում է իր մեղքերը: Քահանան, նայելով նրա հանցանքներին, դնում է նրան ժամանակավոր ապաշխարության ներքո և ապա թույլատրում է հաղորդվել Ս. խորհրդին:

Հ.Ծունկ չոքելն ինչի՞ նշան է:

Պ.Խոնարհության նշան է Աստծու առջև, որով ցույց է տալիս իր զղջումը գործած հանցանքների համար և խոնարեցնելով պարանոցը` փռվում է երեսի վրա գետնին` խնդրելով Աստծուց թողղություն գործած մեղքերի համար:

Հ.Ինչպե՞ս պետք է վարվի քահանան այդ ժամանակ:

Պ.Նախ համառոտ խոսքերով պիտի զգացնել տա խոստովանողին Ս. Հաղորդության վսեմությունն ու զորությունը, թե արժանավորությամբ ընդունողները միանում են Քրիստոսի հետ, իսկ անարժանները կդատապարտվեն հոգով և մարմնով այս և մյուս կյանքում, որովհետև նորից խաչում են Քիստոսին: Ապա պետք է խրատի և հորդորի, որ խոստովանի ճշմարտությամբ և մանրամասնությամբ իր գործած մեղքերը` առանց մի բան թաքցնելու:

Հ.Ինչու է կոչվում խոստովանք:

Պ.Խոստովանանք նշանակում է որևէ բան հայտնապես քարոզել, որպես հրապարակային հավատի խոստովանություն, ուստի և սուրբ մարտիրոսները կոչվում են խոստովանողներ, այսինքն` վկայք, որովհետև առաքելական դարում խոստովանությունը լինում էր հրապարակայնորեն, ապա երրորդ դարում սահմանվեց առանձնականը` մի քահանայի մոտ, սակայն խոստովանք մնաց, ուստի խոստովանությունը ծածուկ պատմությունն է հանցանքների, որը խոստովանողը պատմում է քահանային, իսկ քահանայի մոտ այն մնում է գաղտնի մինչ գերեզման: Դրա համար եկեղեցին, առիթ տալով զղջացողին ազատ համարձակ պատմելու իր գործերը, սահմանել է. «Քահանան, եթե խոստովանությունը հայտնի դարձնի`զրկվում է քահանայությունից»:

Հ.Ի՞նչ խոսքերով է կապում կամ արձակում:

Պ.Մեր Տեր Հիսուս Քրիստոսի խոսքով. «Զոր միանգամ կապիցէք յերկրի, եղիցի կապեալ յերկինս եւ զոր արձակեցէք յերկրի, եղրցի արձակեալ յերկինս»:

Հ.Կապելն Ի՞նչ է նշանակում:

Պ.Նշանակում է ապաշխարանքի տակ պահել, որովհետև քահանան` լսելով խոստովանությունը, որպես դատավոր վճռում է, որ եթե կան այնպիսի մեղքեր, որ չի կարելի նույն ժամին թողություն տալ, այլ պահանջում է ապաշխարություն` դրա համար տալիս է հոգևոր դեղորայք և սահմանում ժամանակ, որ ընդունելովայդ դեղերը բժշկի հոգևոր հիվանդությունից, արձակվի մեղքերի կապանքներից և արժանանա Ս. հաղորդությանը:

Հ. Քահանան այդ ժամանակ, որպես իրավազոր Տե՞ր է:

Պ.Քահանան խոստովանության ժամանակ ծառա չէ, ինչպես մյուս խորհրդակատարությունների ժամանակ, այլ այժմ իշխան է, դատավոր, բժիշկ և միջնորդ առ Աստված:

Հ.Ինչպե՞ս պետք է նայել ապաշխարությանը:

Պ.Ապաշխարությունը մեղքերի փոխարեն հատուցում չէ, որն ունենք միայն մեր փրկչի մեջ, հատկաօես պատիժ չէ մեղքերի համար, այլ միջոց է կյանքի ուղղության, բժշկության, որը տալիս է հոգևոր բժիշկը, հոգևոր հիվանդությունն առողջացնելու համար: Ապաշխարությունն է սիրտը շարժելու, խղճմտանք հանգստացնելու, մեղանչական սովորությունները ջնջելու, նոր մեղսագործություններից նախապահպանվելու համար և պատրաստել մեղավոր արժանավորությամբ հաղորդվել Քրիստոսի մսրմնին և արյանը:

Հ.Արձակելու ժամանակ ինչու՞ է ձեռքը դնում ապաշխարողի գլխին:

Պ.Այն բանի համար, որ նա ընդունվում է եկեղեցու շնորհական հովանավորության ներքո, միավորվում Քրիստոսի հավատացյալ հոտի հետ:

Հ.Քահանային ինչու՞ են կոչում խոստովանահայրն և զղջացողին` խոստովանաորդի:

Պ.Որովհետև քահանանվերադարձնում է զղջացողի հոգևոր կյանքը փրկարար խորհուրդների շնորհներով, իր խորհրդատվությամբ, խրատելով, թողությամբ առաջնորդությամբ, իսկ զղջացողը նրա մոտ պիտի լինի համարձակ, հնազանդ, հարգող և շնորհակալ որպես որդի:

§29. Քահանայություն

Հ.Ե՞րբ որտե՞ղ է կատարվում քահանայության խորհուրդը:

Պ.Քահանայության խորհուրդը կատարվում է պատարագի ժամանակ և միշտ Սեղանի առջև`խորանի վրա:

Հ.Ինչու՞ է այդ խորհուրդը կատարվում պատարագի ժամանակ:

Պ.Որովհետեվ պատարագը ամենավսեմ աստվածպաշտությունն է, և քահանայություն ընդունողը կարգվում է կատարել բոլոր խորհուրդները և սրբազան պաշտոնները, և,մանավանդ,Հաղորդության խորհուրդը:

Հ.Հայաստանյայց Առաքելական Եկեղեցում ի՞նչ աստիճանավորներ են աստվածպաշտություն կատարողները:

Պ.Այս աստիճանավորները գլխավորապես բաժանվում են երկու դասի կամ կարգի` 1. ովքեր մասնավորապես կատարում են աստվածպաշտությունը, 2.նրանք,ովքեր ծառայում են կամ օգնում են աստվածպաշտության ժամանակ:

Հ.Քանի՞ աստիճան ունի քահանայությունը:

Պ.Ինն աստիճան`

1.դռնապանություն

2.ընթերցողություն

3.երդմնեցուցչություն

4.ջահընկալություն,

5.կիսասարկավագություն

6.սարկավագություն

7.քահանայություն

8.եպիսկոպոսություն

9.կաթողիկոսություն կամ հայրապետություն, ըստ հույների`պատրիարքություն:

Հ.Քահանայության աստիճանները պատարագի ժամանակ ե՞ն տրվում:

Պ.Ոևչ,առաջին հինգ աստիճանները տրվում են առանց պատարագի,իսկ վերջին չորսը`պատարագի ժամանակ:

Հ.Հայաստանյայց Եկեղեցին ինչպե՞ս է կատարում այդ խորհուրդը:

Պ.Յոթ աստիճանների խորհրդակատարը եպիսկոպոսն է, և երբ հարկ է լինում ձեռնադրություն կատարել Եկեղեցու սպասավորության համար, նախ մեծ զգուշությամբ պետք է քննի,թե նվիրյալը այդ սրբազան աստիճանի համար ունի՞ բավականին գիտելիք, տեղյա՞կ է Աստվածաշունչ մատյանին, ուսանե՞լ է կրոնագիտություն և եկեղեցու պատմություն, ունի՞ վարքի սրբություն,հովվական հոգի և կանոնադիր անարատություն: Այս քննությունը պետք է լինի հոգեվորականների և աշխարհականների առանձին ժողովով,ինչպես լինում էր քրիստոնեության առաջին դարերում,և ինչպես Պողոս առաքյալն է գրում Տիմոթեոսին` “ Ձեռքերդ շտապով որևէ մեկի վրա միև դիր և ուրիշների մեղքերին մասնակից միև եղիր”  (Ա Տիմ 5:22),և երբ նվիրյալը արժանավոր է համարվում,այն ժամանակ եպիսկոպոսը կատարում է հանդիսավոր ձեռնադրություն`ժողովրդի ներկայությամբ. եպիսկոպոսը զգեստավորվում է,խնկարկում Սեղանին,նստում իր աթոռի վրա և նրա շուրջ կանգնում է հոգեվոր դասը, և որպես ավետիս երգում են “ ՈՒրախ լեր Սուրբ Եկեղեցի”, ապա նվիրյալը ծնկի է գալիս նրա առջև, և եպիսկոպոսը կարդում է աղոթք և չորս կողմից կտրում նվիրյալի մազը`որպես մարմնական ցանկութըուններից հեռացում և ամբողջությամբ նվիրում Աստծուն: Հետո նրա ձեռքն է տալիս Սաղմոսարան և կարդալու հրաման,ապա ավել է տալիս`Եկեղեցին մաքրելու համար: Սրանից հետո սկսում է տալ բուն աստիճանները`

1.Դռնապանություն.նվիրյալը, արդեն հրաման ունենալով սաղմոս կարդալու և ավել անելու,վերցնում է բանալի`որպես նշան իշխանության Եկեղեցին բանալու և փակելու,որպեսզի բանադրվածներին, աղանդավորներին և չմկրտվածներին թույլ չտա մտնելու Եկեղեցի: Այս կարգը կատարվում է դրսում,իսկ մնացածը` Եկեղեցում:

2.Ընթերցանություն. տրվում է Ճաշոց գիրք և ընթերցելու հրաման:

3.Երդմնեցուցչություն. նվիրյալի ձեռքին տրվում է Մաշտոց ծիսարան և հիվանդների վրա ձեռք դնելու հրաման և երեխաներին պետք է սովորեցնի ասել “Հրաժարիմքը”:

4.Ջահընկալություն. նվիրյալի ձեռքին է տրվում վառվող աշտանակ և կանթեղներն ու մոմերը վառելու հրաման. տրվում է դատարկ բաժակաման`սուրբ խորհրդի գինի պատրաստելու: Մինչև այս աստիճանը կարող են ամուսնանալ,իսկ հետո`ոչ:

5.Կիսասարկավագություն. եպիսկոպոսը երկծալք* ուրարը գցում է նվիրյալի բազուկի վրա`որպես նշան կարողության Քրիստոսի լծի չորրորդ մասը բառնալու: Հետո նրա ձեռքն է տրվում դատարկ սկիհ,պատարագչի զգեստավորում և հրաման բարձրացնելու Սուրբ Սեղան,որպեսզի զգեստավորի պատարագիչ քահանային:

6.Սարկավագություն. այս աստիճանը տրվում է պատարագի ժամանակ.Ճաշոց գրքի ընթերցանությունից առաջ երկու քահանա կամ սարկավագ նվիրյալին ծնկի եկած վիճակում բարձրացնում են սուրբ խորան, ապա կարդացվում է աղոթք,սաղմոս է ասվում,ապա գիրքն է ընթերցվում, հետթ դպիրները երգում են` “Աստուածային եւ երկնային շնորհ,որ միշտ լնու կարեաց Հայաստանեայց Եկեղեցվոյ, կոչէ(զայս ոք) ի կիսասարկաւագութենէ ի սարկավագությիւն,ըստ վկայութեան անձին իւրոյ և ամենայն ժողովրդեան”, ժողովուրդը` “արժանի է”, և եպիսկոպոսը ձեռքը դնում է նրա գլխին`ասելով. “Ես դնեմ ձեռս ի վերայ սորա,եւ դուք ամենեքեան աղօթս արարէք, զի արժանի լիցի սա զաստիճանն սարկաւագութեանս անարատ պահել առաջի սրբոյ Սեղանոյս Աստուծոյ”: Ապա կարդում են գիրք և Ավետարան,իսկ վերաբերումից հետո ուրարը գցում է նախ ուսին`որպես նշան կարողության Քրիստոսի կես լուծը բառնալու, և Ավետարան ու բուրվառ է տրվում նրա ձեռքին`որպես իշխանություն վերաբերում և խնկարկություն կատարելու:

7.Քահանայություն. առաջին երեկոյան եպիսկոպոսը բազմում է աթոռին,նվիրյալը ծնկի է գալիս նրա առջև և եպիսկոպոսը հավաքում է տեղեկություններ նրա ծննդյան, բարոյականության,ուսման և ուղղափառության մասին, և խարտավիլակը յուրաքանչյուր հարցին ժողովրդի կողմից պատասխան է տալիս, ապա անուն առ անուն նզովել է տալիս աղանդավորներին և պահանջում ուղղափառ դավանությունը մեր Մայր Եկեղեցու: Մյուս օրը պատարագիչ քահանան լինում է եպիսկոպոս և ճաշու ընթերցման ժամանակ երկու քահանաներ նորընծային, երկու ծնկան վրա չոքած,բարձրացնում են Սուրբ Սեղան և զանազան աղոթքներ, ընթերցումներ և Ավետարան կարդալուց հետո դպիրները երեք անգամ երգում են` “ Աստուածային եւ երկնային շնորհ,որ միշտ լնու զպետս կարեաց Հայաստանեայց եկեղեցվոյ, կոչէ(զայս անուն) ի սարկաւագութենէ ի քահանայութիւն, ըստ վկայութեան անձին իւրոյ և ամենայն ժողովրդեան”, ժողովուրդը` “Արժանի է”, և եպիսկոպոսը ձեռքը դնում է նրա գլխին` ասելով. “Աևռ զլուծ Տեառն մերոյ Յիսուսի Քրիստոսի, զի լուծ նորա քաղցր է, եւ բեռն նորա փոքրոգի”: Ապա Ողջույնի ժամանակ նորընծային զգեստավորում է քահանայական սուրբ զգեստներով և ճակատն ու ձեռքերը սուրբ մյուռոնով խաչաձև օծում է, ապա տալիս է սկիհը և պատարագելու, ինչպես նաև եկեղեցական խորհուրդներն ու բոլոր հոգևոր պաշտոնները կատարելու իրավունք: Նորընծան քառասուն օր մնում է Եկեղեցու սենյակում և պահեցողությամբ է անցկացնում այդ օրերը,իսկ գիշերն անցկացնում է հսկմամբ և սաղմոսասացությամբ:

Հ.Ի՞նչ նշանակություն ունեն նորընծայի քառասուն օր մնալը սենյակում,պահեցողությունն ու մարդկանց չերևալը:

Պ.Ինչպես Հիսուս Քրիստոս մկրտվելուց հետո գնաց անապատ,որտեղ քառասուն օր ծոմ պահեց,մշտամրմունջ աղոթեց և հաղթեց փորձողին և, ապա, սկսեց իր առաքելությունը կատարել,այսինքն` Իր անձը հայտնել աշխարհին,այնպես էլնորընծան,սուրբ մյուռոնով օծվելով և ընդունելով Սուրբ Հոգու շնորհները,քառասուն օր մնում է սենյակում`ինչպես Տերն անապատում,և մշտամրմունջ աղոթում է, որպեսզի հաղթի սատանայական փորձություններին և միայն հետո է մտնում իր առաքելական պաշտոնի մեջ`հայտնելով իր անձը ժողովրդին`մատուցելով իր անդրանիկ Պատարագը:
	(*) Կիսասարկավագի համար կա առանձին սահմանված ուրար, որը կոչվում է բազկուրար, բայց, քանի որ, բոլոր եկեղեցիները չունեն այն, ուստի եպիսկոպոսը սարկավագի ուրարը երկծալ գցում է նվիրյալի բազկին։

Հ.Եպիսկոպոսի ձեռնադրությունն ի՞նչ առանձին կարգ ունի:

Պ.Գլխավորները սրանք են. երբ պատարագիչ Վեհափառ Հայրապետը զանազան հարցմունքներից և աղոթքներ կարդալուց հետո հրամայում է`ասելով. “Ածէք զդա ի վերայ արծուոյ”, երկու վարդապետ, նվիրյալի կռներից բռնած, ծնկի եկած, բարձրացնում են Սուրբ Խորանի վրա և կանգնեցնում Կաթողիկոսի արծվագորգի վրա,որովհետեվ արծիվը եկեղեցական գործածության մեջ նշան է սրատեսության,մաքուր եվ ուղիղ վարդապետության`նման լինելով Հովհաննես Աստվածաբան ավետարանչին և իր կյանքում սրատես արծվին,որ բոլորից ավելի մոտ է թռչում արեգակին, ապա երկու ուսերի վրա գցում է խաչազարդ եմիփորոնը, իսկ Ողջոյնի ժամանակ օծում է ճակատը և ձեռքերը,դնում է գլխին երկփեղկյան թագը (խոյրը), ապա ճկույթին է դնում մատանին` ի նշան վիճակը(թեմ) առաջնորդելու, ձեռքն է տալիս հովվական գավազանը` ի նշան եպիսկոպոսական և հայրական իշխանության:

Հ.Ո՞րն է եպիսկոպոսի իշխանությունը:

Պ.Առաջնորդել մեկ վիճակ(թեմ), ձեռնադրել եկեղեցեկան պաշտոնյաններ, հաստատել Սեղան, օրհնել և օծել Եկեղեցի, ավազան, Խաչ, Տերունի և Սրբոց պատկերներ, իսկ պարտականությունը եկեղեցիները բարեկարգելն է, քահանաների և ժառանգավորների թիվը սահմանվածից չավելացնել, ձեռնադրել ուսյալ և բարոյական անձինք,ամեն տեղ բացել ուսումնարաններ, եկեղեցու գումարներով հոգալ աղքատների և որբերի պետքերը, այցելության գնալ թեմին և պակասությունները լրացնել, անդադար քարոզել աստվածային խոսքը, լինել անաչառ և անկաշառ, հարուստներին և աղքատներին միօրինակ նայել, անուղղելի անձանց խրատել, և,վերջապես,ընթանալ և վարվել այնպես, ինչպես վարվում էին առաքյալները և նրանց հաջորդ եպիսկոպոսները, սրբությամբ պահել Սուրբ Հայրերի կանոններն ու այն պատվերները,որոնք տալիս է Պողոս առաքյալը իր աշակերտ Տիմոթեոսին:

Հ.Ի՞նչ առանձին գերազանցություն ունի Կաթողիկոսի ձեռնադրությունը:

Պ.Այն, որ սուրբ մյուռոնը լցնում են վեհափառ հայրապետի գագաթին, և տասներկու եպիսկոպոսներ բոթերով աստղաձև օծում են և երկու կողմից գլխին դնում հայրապետական քողը:

Հ.Ինչու՞ են մյուռոնը գագաթին լցնում,և ի՞նչ նշանակություն ունի քողը:

Պ.Որովհետեվ կաթողիկոսն ազգի գլուխն է,և ազգը նրա մարմինն է` միացված մեկ գլոխ Հիսուս Քրիստոսով, և ամբողջ հոգեվորականությունն ու հոգեվոր բոլոր գործերը պատկանում և ստորադրվում են Վեհապառ Հայրապետին, իսկ քողը հայրապետական նշան է,որ Հայաստանյայց Եկեղեցին ունի Լուսավորչի ժամանակներից սկսած և ունի հետեվյալ խորհուրդը. ինչպես նախամարգարե Մովսեսն էր ծայրագույն առաջնորդ իսրայելացիների և Աստծուց ստանալով պատգամները տալիս էր նրանց, և երբ խոսում էր Աստծո հետ հաճախ նրա երեսը լուսավորվում էր այնքան,որ ոչ ոք չէր համարձակվում նայել նրա երեսին, ոստի խոսելու ժամանակ քող էր գցում,այնպես էլ Նոր ուխտի Եկեղեցու հայրապետը ժողովրդին է տալիս աստվածային պատգամները` որպես ծայրագույն ավանդապահ: Մեր մատենագիրները և,հատկապես, Վարդան Բարձրաբերդցին “քող” բառը շատ տեղերում գործածում է “կաթողիկոս” անվան փոխարեն:

Հ.Ո ՞րն է Կաթողիկոսի իշխանությունը:

Պ.Նա է միայն իրավասու և իշխան մյուռոնն օրհնելու, եպիսկոպոս ձեռնադրելու, կանոնական թղթեր հղելու և վիճակների(թեմ) վրա առաջնորդներ կարգելու:

§30. Ամուսնություն

Հ.Ի՞նչ կարգեր գոյություն ունեն մինչև ամոսնություն:

Պ.Երկու կարգ` Նշանի օրհնություն և հալավօրհնություն:

Հ.Ինչպե՞ս է կատարվում նշանի օրհնությունը:

Պ.Փեսան գնում է հարսի տուն, և քահանան, փեսայից վերցնելով նշանը, հանդիսավոր կերպով օրհնում է և փեսայի կողմից տալիս հարսին:

Հ.Նշանը ի՞նչ նշանակություն ունի:

Պ.Այն, թե աղջիկն արդեն նշանված է այն տղայի հետ,որը պետք է դառնա իր լծակիցն ու օգնականը:

Հ.Նշան տալու կարգը ո՞ր ժամանակներից է սահմանված:

Պ.Անհայտ ժամանակներից. միայն Սուրբ Գիրքն է ցույց տալիս դա Աբրահամ նահապետի որդի Իսահակի և Ռեբեկայի նշանադրության մեջ` նրա տան կառավարիչ Եղիազարի ձեռքով:Հեթանոսական դարում ևս կար,և նշանադրությունը պսակի խոկման նախընթաց կարգն է,ուստի Եկեղեցին սահմանեց հոգևոր հանդեսով օրհնել նշանը և կոչվեց նշանի օրհնություն:

Հ.Ի՞նչպես է կատարվում հալավօրհնությունը:

Պ.Հալավօրհնություն նշանակում է հանդերձ օրհնել: Պսակի օրը քահանան գնում է փեսայի և հարսի օջախները,և նրա առջև է դրվում պսակի հանդերձները,որոնք օրհնում է հանդիսավոր կերպով,և հետո հանում են հին զգեստները և հագնում նոր օրհնված զգեստները:

Հ.Ի՞նչ նշանակություն ունի հալավօրհնությունը:

Պ.Օրինակ է սկզբնական զգեստի,որ կրում էին նախաստեղծները մինչ պատվիրանազանցությունը,այդ պատճառով քահանան օրհնության ժամանակ ասում է. “ Զի որք զգեցցին զսա, մի՛ իշխեսցէ մերձենալ ի սոսա չար աղանդ դիւաց կամ կախարդաց, այլ ամրացեալ զօրությամբ սուրբ Խաչի քո, փրկեսցին յամենայն որոգայթից սատանայի”:

Հ.Ինչպե՞ս է կատարվում Սուրբ Պսակի խորհուրդը:

Պ.Փեսան և հարսը գնում են Եկեղեցի, քահանան,որ օրեր առաջ հանդիպում է նրանց հետ խոստովանեցնում և բացատրում, թե ի՛նչ է նշանակում ամուսնություն, կրկին ժողովրդի ներկայությամբ բացատրում է պսակի խորհուրդը,որ մինչև մահը պետք է անբաժան լինեն և նրանց պարտավորությունները,որ նրանք,այսուհետեվ, ոչ թե երկու մարմին,այ լ մեկ մարմին են ներկայացնում և պետք է սիրեն իրար: Ապա երկուսից ստանում է համաձայնություն,որ բռնի կերպով չեն եկել պսակադրուփյան,այլ կամավոր, և նրանց փոխադարձ համաձայնության համար պահանջում է վկաներ,որը ներկա ժողովուրդն է: Ապա վերցնում է հարսի աջ ձեռքը և դնում փեսայի աջ ձեռքին `ասելով “Առեալ զձեռն Եւայի և տուեալ ի ձեռն Ադամայ…” և երգելով տանում են դեպի Սեղանը և կանգնեցնում խորանի առջև: Քահանաները բարձրանում են խորանին և, ըստ պատշաճի, կարդում են գիրք և Ավետարան, ապա աղոթք են կարդում, երկուսի գլխին են դնում թագերը և արձակում գնալ դեպի խաղաղություն: Երեք օր հետո քահանան գնում է փեսայի և հարսի տուն,կատարում “թագվերացի” կարգը և խմեցնում օրհնված բաժակը:

Հ.Ի՞նչ զորություն ուներ պսակը նախքան քրիստոնեություն:

Պ.Քրիստոնեությունից առաջ պսակը համարվում էր քաղաքական թե՛ հրեաների, թե՛ հեթանոսների մեջ, ուստի բազմակնությունը և կնոջը թողնելը սովորություն էր և կորցրել էր սեփական զորությունը,այդ պատճառով Քրիստոս վերահաստատման համար հաստատեց սկզբնական զորության խորհուրդը`ասելով. “ Ով սկզբից ստեղծեց, արու և էգ արեց նրանց, . . . ապա ուրեմն` ոչ թե երկու,այլ մեկ մարմին են: Արդ, ինչ որ Աստված միացրեց,մարդը թող չբաժանի”(Մատթ. 19:4-6): Եվ այսպես պսակը եկեղեցական խորհուրդ դարձավ, ինչպես Պողոս առաքյալն էլ է նշում`ասելով. “ Այս խորհուրդը մեծ է,բայց ես ասում եմ Քրիստոսի և Եկեղեցու վերաբերյալ”(Եփես. 5:32):

Հ.Հ.Ինչու՞ են խոստովանեցնում և ի՞նչ նշանակություն ունի թագը:

Պ.խոստովանեցնում են այն պատճառով,որ տեսնեն,թե փեսան և հարսը պահե՞լ են մարմնական սրբությունը, ողջախոհությունը, հաղթե՞լ են մարմնական ցանկություններին,որ պսակ(թագ) կրելու արժանանան,որովհետեվ թագը նշան է կյանքը ողջախոհությամբ պսակելու և ուսուցիչ է կյանքի մաքրության, ամուսնությունից հետո անկողնի սրբության համար:
	Պսակը հաղթության նշան է, ինչպես Ոսկեբերանն է ասում. “Ինչպես որ պսակվելուց առաջ էիր ողջախոհ, առավել ևս եղի՛ր ամուսնությունից հետո, այս պատճառով են պսակները դնում նրանց գլուխներին` որպես նշան հաղթության”:

Հ.Ինչու՞ են թագ դնում փեսայի և հարսի գլխին:

Պ.Այն պատճառով,որ նրանք իրենց առաջին ամուսնությունը պահպանեն սրբությամբ և պոռնիկ կամ շնացողներ չեն,որովհետեվ ամուսնական սրբությունը հեռու չէ ողջախոհությունից ինչպես ասում է Պողոս առաքյալը. “Պատուական է ամուսնութիւն և սուրբ են անկողինք,իսկ զշունս և զպոռնիկս դատէ Աստուած”:

Հ.Բաժակն ի՞նչ օրինակ ունի:

Պ.Հիշատակ է Քրիստոսի հրաշագործության,որ Գալիլիայի կանա քաղաքում ջուրը գինու վերածեց:

§31.Հիվանդների օծում

Հ.Հիվանդների օծումն ինչպե՞ս է կատարվում:

Պ.Հայաստանյայց Եկեղեցին այսպես է կատարում. քահանան խաչով և Ավետարանով գնում է ծանր հիվանդի մոտ և սկսում է կարդալ զանազան աղոթքներ, գիրք, Ավետարաններ և երգեր,ապա խոստովանեցնում է հիվանդին և հաղորդում սուրբ խորհրդին: Այս կարգը կոչվում է “ Գիշեր ժամու աղոթք, որ կատարի ի վերայ ծանր հիւանդաց ի բժշկութիւն ցաւոց և ի քաւութիւն յանցանաց”:

Հ.Հայաստանյայց Եկեղեցին ինչու՞ չունի յուղի գործածությունը, ինչպես ունեն հույներն ու լատինները:

Պ.Որովհետեվ Ավետարանը հրամայում է կատարել առանց յուղի. “Հիվանդների վրա ձեռք պիտի դնեն և բժշկեն”(Մարկ. 16:18), և գլխավոր ներգործողը աղոթքն է,ոչ թե յուղը:

Սրբազան արարողություններ

Հ.Որո՞նք են սովորական սրբազան արարողությունները:

Պ.Սրանք են. 1.Խաչալվա, 2.Ննջեցյալների թաղում, 3.Մաղթողական աղոթք, 4.Մանուկների քառասնորյա կարգ, 5.Տնօրհնեք, 6.Կալի և հնձանի օրհնություն, 7.Աղի օրհնություն և մատաղ, 8.Խաչօծել, 9.Եկեղեցու նավակատիք, 10.Եկեղեցի,պատկեր,ավազան օրհնել և օծել, 11.Եկեղեցական զգեստներ և անոթներ օրհնել, 12.Հիվանդների հաղորդություն:

§32. Խաչալվա

Հ.Ի՞նչ է Խաչալվան:

Պ.Խաչալվան այնպիսի արարողություն է,որ Խաչը երեք անգամ ընկղմվում է ջրի մեջ, և ջուրը սրբվում է հավատացյալներին սրբելու համար

Հ.Խաչալվան ի՞նչ է հիշեցնում:

Պ.Խաչալվան հիշեցնում է հրեշտակին,որ իջնելով խառնում էր Երուսաղեմի Պրոպատիկե ավազանի ջուրը, և նրա մեջ ընկնողները ամբողջությամբ առողջանում էին տեսակ-տեսակ ցավերից և հիվանդություններից, և կոչվում է “Խաչալվա” կամ “Խաչահանգիստ”:

Հ.Ինչպե՞ս է կատարվում Խաչալվան:

Պ.Խաչալվա նշանակում է ջուրը սրբել Խաչով և կատարվում է այսպես. մեկ ամանով ջրի վրա կարդում են սաղմոս, գիրք, Ավետարան և աղոթք,ինչպես Մաշտոցում է գրված: Ապա քահանան Խաչով և Ավետարանով երեք անգամ օրհնում է ջուրը` ասելով. “ Օրհնեսցի և սրբեսցի ջուրս այս նշանաւ, սուրբ Խաչիւս և սուրբ Ավետարանաւս և աւուրս շնորհիւ անուամբ Հօր եւ Որդւոյ եւ Հոգւոյն Սրբոյ…”: Ապա պահպանիչ և Հայր մեր: Խաչալվան լինում է Սրբերի մասունքով, որ սովորաբար կատարել են տալիս ուխտավորներն ու հիվանդները:

§33. Ննջեցյալների թաղում

Հ.Ի՞նչ է ննջեցյալների թաղումը:

Պ.Ննջեցյալների թաղումը սրբազան արարողություն է,որ Եկեղեցին, հանդիսավորությամբ կատարելով Քրիստոնյա ննջեցյալի կարգը, հոգեվոր երգերով, ընթերցումներով, աղոթքով և օրհնությամբ հողին է հանձնում նրա մարմինը:

Հ.Թաղման կարգը միօրինա՞կ է կատարվում:

Պ.Ո՛չ, կատարվում է երեք տեսակ. 1.Քահանայի թաղման կարգ, 2.հասակավոր աշխարհականի, 3.երիտասարդի:

Հ.Ինչպիսի՞ եկեղեցական ծեսեր են պետք ննջեցյալի թաղման համար:

Պ.

1.Լվանալ ննջածի մարմինը

2.Սպիտակ կտավով պատել

3.Մոմավառություն

4.Խունկ ծխել

5.Ննջածի երեսն ուղղել դեպի ար ելք

6.Սաղմոս ասել

7.Չորս ավետարանները կարդալ

8.Ամբիծք ասել

9.Եթե քահանա է,զգեստավորել

10.Ավետարան և Խաչ դնել նրա կրծքին

11.Քահանային օծել

12.Այգ

13.Յոթնօրեք

14.Քառասնորեք

15.Տարելից

16.Գերեզմանի օրհնություն

17.Հոգեհանգիստ մեռելոց հիշատակի համար:

Հ.Ի՞նչ է նշանակում ննջեցյալի լվացումը:

Պ.Այս սովորությունը դեռևս քրիստոնեությունից առաջ է եղել, որովհետեվ հրեաներն ու հեթանոսները երկու պատճառով լեղացնում էին ննջեցյալի դին. 1.որովհետեվ հիվանդության ժամանակ չի մաքրվում մորթու կեղտից,ունենում է ծանր հոտ,ուստի մեռած ժամանակ լեղացնում են մաքրման համար և հրեաների մեջ սովորություն ևս կար,որ վերցրել էին եգիպտացիներից, հիվանդին օծում էին անուշ յուղով և զմռսում էին դին,որպեսզի ապականություն չստանա, 2.այս սովորությունը հարգանքի և սիրո նշան է,որ կենդանիները մատուցում են մահացածին:

Հ.Սպիտակ պատանքը ի՞նչ է նշանակում:

Պ.Ոսկեբերանն անվանում է “զգեստ անապականության” և ողջերին երկու բան է հիշեցնում`1.սկզբնական անմեղության և անապականության զգեստը,որ մարդն ուներ պատվիրանազանցությունից առաջ, 2.աշխարհի ունայնությունը,որ թողնում ենք թե՛ հարստություն, թե՛ իշխանություն, և թե՛ պատիվ, և միայն մեզ հետ ենք տանում սպիտակ պատանքը:

Հ.Ի՞նչ խորհուրդ ունի մոմավառությունը և քանի՞ մոմ պետք է վառել:

Պ.Ննջեցյալի Քրիստոնեական հավատի լույսն ու պայծառությունն է մոմը և պետք է վառել երկու մոմ գլխի և ոտքերի մոտ` որպես օրինակ երկու հրեշտակների,որ նստած էին Քրիստոսի գերեզմանում,ինչպես Ավետարանն է ասում. “Մեկը` սնարին և մյուսը` ոտքերի մոտ, այտնեղ, ուր Հիսուսի մարմինն էր եղել” (Հովհ. 20:12), և ավետեցին յուղաբեռ կանանց Հիսուսի հարությունը,որով հիշեցնում է մեզ առաքյալի խոսքը, թե մենք,որ թաղվեցինք նրա հետ մկրտությամբ,նույնպես նրա հետ հարություն կառնենք:(Հռոմ. 6:35):

Հ.Մահացածի վրա խունկ ծխելը ի՞նչ նշանակություն ունի:

Պ.Թե ննջեցյալ քրիստոնյան իր կենդանության օրոք պետք է լինի և եղել է անուշահոտ խունկ Աստծո համար:

Հ.Ինչու՞է քրիստոնյան երեսը դեպի արևելք թաղվում:

Պ.ՆՆջեցյալը երեսը դեպի արևելք է թաղվում այն մտքով,ինչպես որ ողջերը իրենց աղոթքը դեպի արևելք են անում: Արևելքը դրախտի կողմն է,լույսի և անկյալ մարդու ազատության տեղը, ինքը` Քրիստոս, կոչվում է արևելք: Ըստ այդմ սուրբ Ոսկեբերանն ասում է. “Մեռածի մարմինը դեպի արևելք ենք դնում`իբրև նախանշան հարության,իսկ հարությամբ` երջանիկ կյանքը Քրիստոսի հետ”:

Հ.Ի՞նչու են սաղմոս և Ավետարան կարդում:

Պ.Աշխարհիկ ննջեցյալի վրա սաղմոս են կարդում նույն նշանակությամբ,ինչպես որ Ավետարան են կարդում ննջեցյալ քահանայի վրա, այսինքն` Ավետարանի համաձայն վարեց իր կյանքը,իսկ աշխարհականի վրա սաղմոս է կարդացվում` խնդրելով Աստծո գթությունը նրա վրա և մեղքից մաքրություն:

Հ.Ե՞րբ սկսվեց ամբիծք ասվել և ի՞նչ զորություն ունի:

Պ.Առաքյալների ժամանակ սահմանված հանգստյան պաշտոնը ամբիծք էր կոչվում և սկսվում էր արևի մայր մտնելուց հետո և ամբողջ գիշեր շարունակվում էր երգերով, ընթերցումներով և աղոթքով ննջեցյալի մեղքերի թողության և հոգու հանգստության համար:

Հ.Ինչու՞ են վախճանված քահանային զգեստավորում սուրբ զգեստով:

Պ.Իբրև խորին հարգանքի նշան դեպի նրա աստիճանն ու պաշտոնը, և ուսուցանում է ողջերին,թե յուրաքանչյուր ոք ստանում է պատասխան Աստծուց իր պաշտոնի համար:

Հ.Ինչու՞ են քահանայի կրծքի վրա Ավետարան և Խաչ դնում:

Պ.Այն պատճառով, որ ինչպես իր կենդանության ժամանակ էր կրում Ավետարանն ու Խաչը և դրանցով խաղաղություն էր տալիս բոլորին,այնպես էլ մահվան ժամանակ Ավետարանով և Խաչով գնում է Աստծո մոտ,որոնցով իր համար փրկություն և սրբություն է սպասում:

Հ.Ի՞նչ նշան է վախճանված քահանայի օծումը և ե՞րբ է սկսվել:

Պ.Սրբազան աստիճանի գերազանցության և հարգանքի նշան, և օրինակ է Նիկոդեմոսի և յուղաբեր կանանց,որոնք գնացին օծելու Տերունական մարմինը: Այս օծումը առաքելական սահմանադրություն է, ինչպես գրում է Պողոս առաքյալի աշակերտ Դիոնիսիոս Արիսպագացին:

Հ.Ի՞նչ է այգը:

Պ.Այգը թաղման մյուս օրվա առավոտն է,և կատարվում է այսպես. թաղման մյուս օրը լինում է պատարագ, որի ավարտից հետո քահանաներն ու հոգևոր պաշտոնյաները գնում են ննջեցյալի գերեզմանը` նրա ընտանիքի և ազգականների հետ միասին և կատարում են հոգեվոր պաշտոն:Սրանով ցույց է տրվում ննջեցյալի նկատմամբ անմոռաց սերը,թե նրա անվան հիշատակն անմոռանալի է նրանց մեջ,և,որ, որդիները պետք է սովորեն պահոլ նախնիների հիշատակը և ամենակարևորը աղոթեն Աստծուն,որպեսզի նրանց հանձնի երկնքի արքայությունը:

Հ.Ե՞րբ սկսվեց այգը:

Պ.Այգի, այսինքն` թաղման մյուս օրը գերեզման գնալու սկիզբը շատ հին ժամանակներից է, և այն միայն տեսնում ենք Քրիստոսի թաղման պատմության մեջ, որ մյուս օրը կանայք գնացին նրա գերեզմանին այցելության և խունկ ծխելու:

Հ.Յոթնօրեքն ի՞նչ է նշանակում և ինչպե՞ս է կատարվում:

Պ.Հրեաները սովորություն ունեին յոթ օր սգալ ննջեցյալի համար, ինչպես երևում է Հակոբ նահապետի մահվանից(Ծննդ. 50:10) և Ղազարոսի հարության պատմությունից, երբ Մարիամն ու Մարթան գնացին Տիրոջ առջև, և հրավիրված կանայք կարծեցին,թե գնում են գերեզման սգալու,ուստի առաջին դարում սահմանվեց,որ կատարվի յոթ որ պատարագով և ամբիծքով, և յոթ որ անց սգավորները քահանայի հետ գնան գերեզման և կատարվի հոգեհանգստյան պաշտոն ըստ Մաշտոց ծիսարանի:

Հ.Քառասնօրեքն ի՞նչ նշանակություն ունի:

Պ.Փոխարեն հրեաների երեսուն և հեթանոսների յոթանասուն սգի օրերի, առաքյալները սահմանեցին քառասուն օր սուգ և պատաևագ ննջեցյալի հոգու փրկության համար,և ինչպես Քրիստոս հարությունից քառասուն օր հետո համբարձվեց երկինք և նստեց Հոր աջ կողմում, նույպես և այս ննջեցյալի հոգին ընդունվի սրբերի օթևանում: Քառասուներորդ օրը քահանան գերեզմանի վրա կատարում է Յոթնօրեքի կարգը:

Հ.Ինչի՞ համար է տարելիցը:

Պ.Յուրաքանչյուր տարի պատարագով հիշելով ննջեցյալի մահվան օրը` վկայում ենք, որ մահվան օրը քրիստոնյաների համար երկրորդ ծնունդ է դեպի հավիտենական կյանք:

Հ.Տարվա մեջ ո՞ր օրերն են նվիրված մեռելոց հիշատակի համար:

Պ.Տաղավար տոների` Սուրբ Ծննդյան,Սուրբ Հարության,Վարդավառի,Սուրբ Աստվածածնի Վերափոխման և Սուրբ Խաչի հաջորդող օրը կոչվում է օր մեռելոց, և այս օրը բոլորը գնում են գերեզմանատուն և օրհնել տալիս գերեզմանը:

Հ.Ի՞նչ նշանակություն ունի գերեզմանօրհնեքը:

Պ.Գերեզմանօրհնեքի նշանակությունը ննջեցյալներին ընդհանրական հարության հույս ավետելն է,ինչպես բացատրված է Մաշտոցի մեջ. “Ուստի և մեք ի սուրբ և ի լուսավոր հարութեան Քո եկեալ ի գերեզմանս մեռելոց, կենսատու սուրբ խաչիւ եւ սուրբ Ավետարանաւս աւետեմք սոցա սքանչելի և զանսուտ յոյս վերստին նորոգմանն` զոր խոստացար մեզ”:

Հ.Ի՞նչ է նշանակում հիշատակ մեռելոց:

Պ.Մեռելոց հիշատակը աղքատներին ննջեցյալի հոգու համար սեղան բացելն է: Հեթանոսական դարերում սովորություն էր,որ ննջեցյալի հիշատակի համար նրա բաժին ուտելիքն ու ըմպելիքը դրսում գետնին լցնեին,և այժմ էլ այս սովորության հետքը վրացիների մեջ մնացել է,և երբ նրանք ողորմաթաս են խմում, բաժակից փոքր ինչ լցնում են հացի վրա այն միտումով,թե այս նրա բաժինն է,ուստի Եկեղեցու սուրբ հայրերը, այս հեթանոսական սովորությունը պահպանելու համար, սահմանել են ննջեցյալի հիշատակի համար առանձին սեղան պատրաստել և օրհնել բոլոր կերակուրները հոգևոր օրհնությամբ,ապա ճաշակել:

§34. Մաղթողական աղոթք:

Հ.Ի՞նչ է մաղթողական աղոթքը:

Պ.Մաղթողական աղոթքն այնպիսի Աստվածպաշտություն է, որ քրիստոնյաները իրենց վիճակի հարկավորության և հանգամանքների համար աղոթում են առ Աստված, միջնորդ ունենալով սուրբ Աստվածածնին և սրբերին պարգևելու երկնային ողորմություն, կամ ընդունելու իրենց փառաբանությունն ու գոհությունը:

Հ.Ո՞ր դեպքերում է լինում մաղթանք:

Պ.Մաղթանքը լինում է երաշտի, դիվահարության, ծանր հիվանդության, ժանտախտի, մորեխի, և նման դեպքերի վերանալու համար:

Հ.Քանի՞ տեսակ է կատարվում:

Պ.Երկու. կատարվում է ժանտախտի, երաշտի և մորեխի վտանգներից ազատվելու համար` թափոր ելնելով քաղաքի կամ գյուղի չորս կողմերը, իսկ մյուսները կատարվում են առանձին` յուրաքանչյուր ցանկացողի վրա ընթերցվածքներ և Ավետարան կարդալով, կատարվում է նաև սրբի մասունքով:

§35. Մանկան Քառասունք

Հ.Ի՞նչ է նշանակում մանկան քառասունք:

Պ.Այն է, որ մանկան ծնվելուց քառասուն օր հետո մայրը տանում է մայր տաճար ծննդյան անմաքրությունից սրբելու, իսկ մանուկը մտնում է հավատացյալների համայնք: Այս օրենքն Աստված սահմանեց Հին ուխտի եկեղեցում, որը կատարվեց նաև Քրիստոսի վրա, որի համար էլ Նոր ուխտի եկեղեցին սահմանեց կատարել ոչ միայն անդրանիկների վրա, այլև բոլոր ծնվածների վրա:

Հ.Ինչպե՞ս է կատարվում այդ կարգը:

Պ.Ծնվելուց 40 օր հետո գալիս են եկեղեցու դուռը և քահանան ծնկի է գալիս, ապա տղային գիրկն առնում, աղոթք կարդում` խնդրելով Աստծուց մաքրություն մոր համար և արժանավորություն` մտնելու սուրբ տաճար ու սուրբ հաղորդության արժանանալու, իսկ տղայի համար` օգնություն ու զորություն, ինչպես նաև Սուրբ Հոգու շնորհները նրանց վրա իջնելու համար: Հետո սաղմոս ասելով` մտնում են եկեղեցի և կանգնում բեմի առջև: Քահանան կարդում է Քրիստոսի տաճար գնալու ավետարանը, ապա աղոթք և երգ, այնուհետև տղային տանում է Սեղանի մոտ և ասում (այս անուն) «ծառայս Քրիստոսի` եկեալ յերկրպագութիւն, երկրպագէ սուրբ սեղանոյս, երկրպագէ սուրբ խորանիս. որ մերկացաւ զանօրէնութիւն, եւ զգեցաւ զլոյս Աստուածգիտութեան»:

§36. Տնօրհնեք

Հ.Ի՞նչ է տնօրհնեքը:

Պ.Տնօրհնեքը սկսվել է առաքելական դարում, որ Աստվածահայտնության և Զատկի տոներին առաքյալները և մյուս հոգևորականները շրջում են հավատացյալների տները` ավետելով Քրիստոսի Ծնունդը և Հարությունը, նույն ձևով էլ հավատացյալները: Այժմ հոգևորականները դպիրների հետ այս տոներին գնում են ժողովրդի տները շուրջառով և ավետարանով, երգում են ըստ պատշաճի շարական և կարդում ավետարան: Տնօրհնեքը բոլոր քրիստոնյաների մեջ կա, իսկ քրիստոնեության հզորացումով (Դ դարում) և աղանդավորների թվի շատանալով մի քանի տեղերում այս կարգը թուլացավ, որի համար էլ Բարսեղ Կեսարացին նզովք դրեց չկատարողների վրա. «քահանայ, որ ի մեծի, Զատկին եւ Յայտնութեան ոչ աւետարանեսցէ յամենայն տունս ժողովրդեան, նզովեալ եղիցի»:

§37. Կալօրհնեք և հնձանօրհնեք

Հ.Ի՞նչ են կալօրհնեքն ու հնձանօրհնեքը, և ե՞րբ սահմնավեցին:

Պ.Առաքյալների շրջանում տեսնում ենք, որ նորահավատ քրիստոնյաներն իրենց ունեցածներից նվիրում էին եկեղեցուն որպես մաս, մանավանդ հրեաներն ըստ Մովսեսի օրենքի տալիս էին տասանորդ երկրի բարիքներից, իսկ սուրբ Լուսավորիչը և Տրդատ թագավորը սահմանեցին հոգևորականների ապրուստի համար տասանորդ տալ երկիր պտուղներից: Բայց որպեսզի ըստ հրեական և հեթանոսական սովորության լինի ընծայաբերություն, եկեղեցու սուրբ հայրերը կարգեցին կալի և հնձանի օրհնության կանոնը, ինչպես որ կա Մաշտոցում, և Բարսեղ Մեծը կանոնակարգեց «քահանայն ի տարւոջն ելցէ խաչիւ եւ աշխարհախումբ աղօթիւքն ի սահմանս ելկիցս եւ երիցս, եւ օրհնեսցէ զղեղջս եւ զհնձանս. եւ այստեղից ծագեց սերմնօրհնէք, կալօրհնէք եւ հնձանօրհնէք»:

§38. Աղօրհնեք և մատաղ

Հ.Ի՞նչ է աղօրնեքը և մատաղը

Պ.Սուրբ Գրիգոր Լուսավորիչը հեթանոսությունից քրիստոնեություն անցած մատաղ զատելու համար (ի ցույց ջերմեռանդության առ Աստված, որը բաժանում էին հոգևորականներին և աղքատներին իբրև ողորմություն), հորինեց և աղօրհնեքի աղոթքը, ինչպես երևում է սուրբ Սահակի կանոնագրքից: Որովհետև երբ սուրբ Լուսավորիչը ճշմարիտ հավատը տարածեց Հայաստանում, նրա մոտ եկան հավատացյալ քրմեր և ասացին, թե հեթանոսության ժամանակ մեզ և մեր որդիներին պիղծ զոհերից էին կերակրում, ապա ի՞նչ եք հրամայում մեզ տալ որպես ապրուստի միջոց: Նա սահմանեց նրանց տասանորդ տալ, ինչպես հին ժամանակներում Ղևտացի քահանաներին էին տալիս և հրամայեց ժողովրդին, որ նախ մատաղացուին ուտեցնեն օրհնված աղ և ապա մորթեն, Զատկին բոլոր տերունական տոներին, հայտնի սրբերի և ննջեցյալների հիշատակին իբրև ողորմության տուրք աղքատներին կերակրելու, նրանց անունով և հավատացյալ քրմերին մաս տալու մսից: Իսկ աղի օրհնությունն այն խորհուրդն ունի, որ նախամարդու պատվիրանազանցության պատճառով նրա հետ անիծվեցին և բոլոր արարածները, նույնիսկ կենդանիները, որոնց պատրաստում են զոհաբերել Աստծուն` նախ Աստծո խոսքը կարդալով և Նրա սուրբ անունը հիշելով, խաչի դրոշմով սրբելով աղը, տալիս ենք մատաղացուին ուտելու, որ խառնվելով նրա մարմնի հետ` լրիվությամբ մաքրվի վերջին անեծքից և կրկին առաջին օրհնությունը ստանա ու արժանանա նվեր լինելու Աստծուն (Շնորհ. ընդհ. եր. 242-253): Եկեղեցին այսպես է վարվում այն բոլոր իրեղենների մեջ, որոնք նվիրական են համարվում:

§39. Խաչ օծել

Հ.Ի՞նչ է խաչ օծելը, և ո՞վ սահմանեց

Պ.Այս սահմանեցին առաքյալները, ինչպես գրում է Շնորհալին, թե քառաթև խաչը, որը շինված էր որևէ նյութից, առաքյալները ձեռք էին դնում նրա վրա և աղոթում, որպեսզի զգալի նյութը ստանա Աստծո զորությունը, կանգնեցնում էին դեպի արևելք ու հրամայում հավատացյալներին երկրպագելու: Առաքյալներից հետո խաչի օրհնության արարողության համար նույն մատենագիրն այսպես է գրում, թե կարդում են մարգարեական ու առաքելական գրքերը և ավետարանը դնում ձեռագործ խաչի վրա. քահանաները աղոթք է մատուցում, և ինչպես որ սուրբ հայրերն են սահմանել` ջրով և գինով, լվանում, որ օրինակն է Քրիստոսի կողահոս աղբյուրի և մեռոնով դրոշմում են, որպեսզի Սուրբ Հոգու շնորհներն աստվածային զորությամբ բնակվեն խաչի ձևի մեջ: Դրա համար էլ պետք է երկրպագենք նրա մեջ ոչ թե նյութին, այլ Քրիսոսին, այլ Բանին Աստուծո զորությանը, որ անբաժանելի է նրանից:

§40. Եկեղեցու Նավակատիք

Հ.Ո՞րն է եկեղեցու նավակատիքը

Պ.Նավակատիք նշանակում է նոր շինվածք, նորոգություն, տոնի նորոգում, և հիմք ունի Հին ուխքտի եկեղեցու մեջ, որ Սողոմոն թագավորը, ավարտելով Աստծո տաճարի շինությունը` յոթ նավակատիք արեց ողջակեզներով և զոհերով, իսկ քրիստոնեական եկեղեցին հրեաներից տարբերվելու համար կատարում է ութ օր` սուրբ պատարագ մատուցելով: Սա երևում է քրիստոնեական եկեղեցու մեջ, որ Կոստանդիանոսը և նրա մայր Հեղինեն, Երուսաղեմում եկեղեցիներ կառուցելով ութ օր նավակատիք կատարեցին: Եվ ինչպես Եվսեբիոս պատմիչն է գրում, թե երբ որ եկեղեցու շինությունը ավարտվում էր, կատարում էին նավակատիք, որը շարունակում են մինչև այսօր: Հայաստանյաց եկեղեցին ըստ Լուսավորչի սահմանադրության կատարում է կաթողիկե Էջմիածնի տոնն ամեն տարի: Սակայն առաջին դարերում յուրաքանչյուր Եկեղեցիներ նավակատիքը տոնում էին նրանց օրհնության օրը, և թեպետ հիմա սա դադարել է Կովկասյան կողմերում, բայց ուխտատեղի եկեղեցիներն ունեն սահմանված օրեր տարվա մեջ նավակատիք կատարելու:

§41. Եկեղեցի, պատկեր և ավազան օրհնել ու օծել

Հ.Ի՞նչ է եկեղեցի, պատկեր և ավազան օրհնելն ու օծելը

Պ.Եկեղեցին նվիրական տուն է և մարդկանց ժողովարան, փառաբանության տեղ և հրեշտակների բնակարան, մարդկանց քավարան, որտեղ աներևութապես բազմած է Աստված սուրբ սեղանի վրա: Ուստի հասարակ տներից տարբերելու համար նրա մեջ ոչ մի աշխարհիկ գործ չի կարելի կատարել, բացի հոգևորից: Հանդիսով եպիսկոպոսը հոգևորականների և ժողովրդի բազմության հետ օրհնում է և ջրով ու գինով սրբում պատերի այն տեղերը, որտեղ որ պիտի օծի սուրբ մեռոնով: Ջուրը և գինին նշանն են Քրիստոսի կողից բխած արյունի և ջրի, որով սրբեց եկեղեցին, այսինքն` հավատացյալներին` բոլոր ախտերից: Պատկերները նույնպես լվանում են նախ ջրով և գինով և օծում սուրբ մեռոնով, որ Սուրբ Հոգին աներևույթ զորությամբ նրանց այն շնորհքը տա, որ ունեին պատկերված սրբերը:
	Ավազանը նույնպես լվանում են ջրով և գինով (նույն խորհրդով), և ապա եպիսկոպոսը նրա վրա փորված խաչանիշ տեղերն օծում է սուրբ մեռոնով, որ Հորդանանի շնորհն ունենա, որի մեջ մկրտվեց Քրիստոս, և ծնի լույսի ու կյանքի որդիներ:

§42. Զգեստենր, սկիհ և մաղզմա օրհնել

Հ.Ինչո՞ւ են եկեղեցական զգեստները, սկիհը և մաղզման օրհնում

Պ.Որովհետև դրանք նվիրվում են սուրբ տաճարի գործածության համար, ուստի նախապես օրհնում է քահանան, որով սրբվում են սկզբնական անեծքից և դառնում նվիրական` Աստծո տան մեջ գործածվելու համար: Դրանով տարբերվում են սովորական զգեստներից ու անոթներից։ Իսկ հոգևորականները սուրբ զգեստներով կատարում են բոլոր ծեսերը։

§43. Հաղորդություն հիվանդների համար

Հ. Ի՞նչ է հիվանդների հաղորդությունը և ինչպե՞ս է կատարվում:

Պ.Մերձիմահ Հիվանդների հաղորդությունը նշան է առաջնորդվելու դեպի հավիտենական կյանքը, և կատարում են այսպես. քահանան վերցնում է խաչը, ավետարանը, փորուրարը և մասնատուփը ու գնում է հիվանդի մոտ ու ասում է Հովնան մարգարեի աղոթքը։ Հետո մեծ զգուշությամբ խոստովանեցնում է, և ապա աղոթքից, շարականից, ավետարանից և հավատամքից կարդալուց հետո հաղորդություն է տալիս, այնուհետև գոհաբանական մաղթանք ասում: Հիվանդների հաղորդությունը կոչվում է թոշակ, այսինքն` ճանապարհի պաշար: Իսկ եթե հիվանդը մահվան վրա է ուղղակի խոստովանեցնում է և հաղորդում:

Հոգևոր սովորություններ

Հ.Ի՞նչ են հոգևոր սովորությունները:

Պ.Հոգևոր սովորությունները սրբազան գոծողություններ են, որոնք եկեղեցին որպես ավանդություն պահպանում է մինչև այսօր:

Հ.Որո՞նք են հոգևոր սովորությունները:

Պ.

1.Նշխար կամ մաս

2.Մոմավառություն

3.Ուխտագնացություն

4.Գանձանակ

5.Ժամուց կամ հիշելիք

6.Սեղանի նավակատիք

7.Սեղանի ժամանակ Սուրբ Գիրք կարդալ:

Հ.Ուրիշ ի՞նչ հոգևոր ավանդություններ կան տերունական տօների ժամանակ

Պ.

1.Տեառնընդառաջի տոնին ցախ վառել

2.Վարդավառի տոնին ջուր ցանել և աղավնի թռցնել։

3.Ավագ Հինգշաբթի երեկոյան կարագով օծել ոտքերը։

4.Ծաղկազարդին ոստեր բաժանել:

§44

Հ.Ի՞նչ է նշանակում նշխար բաժանելը

Պ.Նշխարը կամ մասը նշանակում է սուրբ ընծայի փոխանակ, սեղանի մնացորդ, որպեսզի ովքեր որ չեն հաղորդվում սուրբ խորհրդին, ընդունեն նշխարը, որ չմնան առանց հոգևոր մխիթարության։ Սա այնքան հարգի է, որ բոլորը ծոմ են պահում, և այնպես ընդունում մասը, ինչպես կնդունեին սուրբ սեղանի ընծայի մնացորդը:

§45

Հ.Ե՞րբ սկսվեց մոմավառությունը։

Պ.Մոմավառությունը սկիզբ առավ առաքյալների ժամանակ, երբ Աստվածպաշտությունն ու սուրբ պատարագի խորհուրդը հալածանքի պատճառով կատարվում էր երեկոյան` վառելով մոմեր և կանթեղներ, իսկ քրիստոնեության ազատության ժամանակ արդեն սովորություն եղավ պահել մոմավառությունը, մանավանդ որ ըստ եկեղեցու սահմանադրության Աստվածպաշտությունը լինում էր գիշերը և երեկոյան, նույնպես և հսկում էր լինում, որի համար էլ պահանջվում է անշուշտ մոմավառություն:

§46

Հ.Ե՞րբ սկսվեց ուխտագնացությունը և ի՞նչն էր պատճառը:

Պ.Ուխտագնացությունն այսպես եղավ. առաջին քրիստոնյաները սովորություն ունեին կառուցել մատուռներ մարտիրոսների գերեզմանների վրա, և նրանց նահատակության օրը կատարում էին ամեն տարի, և բռնության պատճառով այն մատուռներում էին կատարում Աստվածպաշտությունը: Երբ որ քրիստոնեությունը բոլորովին ազատություն գտավ, որի պատճառով առավել ևս հարգելով սրբերին նրանց անուներով շինեցին եկեղեցիներ` տեղադրելով նրանց մեջ սրբերի մասունքները։ Ամեն տարի կատարում էին նավակատիքը մատաղներով, նրանց անունով աղքատներին որպես ողորմություն: Իսկ այս արարողությունը, որ այժմ կատարում ենք, մնաց որպես ավանդություն:

§47

Հ.Ինչի՞ համար է սահմանված գանձանակը:

Պ.Գանձանակը սահմանեցին առաքյալները, որ դրամ հավաքեն բանտարկյալների, սրբերի, այրիների, աղքատների օգնության և Աստվածահաճո շինությունների համար և այնուհետև մինչև այսօր մնաց եկեղեցու մեջ դա որպես գեղեցիկ սովորություն։ Իսկ այս գումարով, ըստ կանոնի եպիսկոպոսը պարտական է օգնել կարոտյալներին` հիվանդանոցներին, աղքատանոցներին, տնանկներին, այրիներին, որբերին, և Աստվածահաճո գործեր կատարել:

§48

Հ.Ի՞նչ է ժամուցը կամ հիշելիքը։

Պ.Կամավոր տուրք է, որ հավատացյալները ջերմեռանդությամ, տալիս են քահանային` խնդրելով հիշել սուրբ պատարագի մեջ իրենց կենդանիների և ննջեցյալների անունները, միանգամայն այն մտքով, որ այս հեգևոր տուրքն ապրուստ լինի քահանային:

§49

Հ.Ի՞նչ է նշանակում նավակատիքի սեղանը:

Պ.Առաքյալների ժամանակ բացի ամենօրյա սեղանից սովորություն կար, որ ննջեցյալների տերերը հատուկ սեղան պատրաստեն և տանեն եկեղեցի, որտեղ հավատացյալների բազմությունը միասին ճաշում էր, և որն էլ մեծ անկարգություն էր առաջացնում։ Այս պատճառով էլ Նիկիայի Տիեզերակամ ժողովում արգելվեց եկեղեցում ճաշելը, բայց այս սովորությունը մինչև այսօր էլ մնացել է, որ հին նավակատիքների սեղաններ ուղարկեն եկեղեցու սենյակը` հոգևորականների համար: Բացի սրանից կա նաև ուրիշ հոգևոր սովորություն, որ ննջեցյալների հիշատակի համար շիլափլավ կամ կաթնասպաս են եփում, նազուկ թխում, իսկ Սուրբ Խաչին խաղող, դեղձ և թուզ բաժանում:

§50

Հ.Ի՞նչ է նշանակում սեղանի ժամանակ Սուրբ Գիրք կարդալը:

Պ.Առաքելական դարում երբ նստում էին սեղան, որ կոչվում է ագապե, առաքյալները խոսում էին ժողովրդի հետ Աստվածային խոսքը (Գործք 6:2-4): Այս սովորությունն ավանդությամբ մնացել է հայոց վանքերում, մանավանդ Սուրբ Էջմիածնում, երբ որ միաբանությունը նստում է սեղան, մեկը բարձրանում է ամբիոն և սովորաբար կարդում Սարգիս Շնորհալու ընդհանրական թղթերի մեկնությունները, նույնպես և մյուս ուղղափառ վարդապետների` Հին և Նոր Կտակարանների մեկնությունները, անգամ սրբոց կենսագրությունները մինչև սեղանի ավարտվելը, ամենքը լռությամբ լսում են: Ուրեմն քահանաները ևս հավատացյալների տներում ճաշկերույթի ժամանակ պետք է աստվածային խոսքն ընթերցեն, որպեսզի ամեն ոք անվայել խոսակցության փոխարեն լսի քահանայի խոսքը, և լուսավորի իր միտքը։

ՏՕՆԵՐ ԵՒ ԿԻՐԱԿԻ ՕՐԵՐ

§55. Տոների ընդհանուր գիտելիքներ:

Հ.Ի՞նչ է տոնը:

Պ.Տոն նշանակում է հանգիստ, այսինքն ազատություն աշխարհական գործերից, առանց արգելքի Աստծուն ծառայելու ազատ օրեր: Տոնը հատկապես նվիրված օր է գոհացողական հիշատակի, կամ փառաբանելու աստվածային մեծամեծ բարերաությունները, կամ եր¨ելի սրբերի հիշատակի օր:

Հ.Ինչի՞ համար են սահմանված տոները:

Պ.Սուրբ եկեղեցին իմաստուն ¨ փրկարար նպատակով է սահմանել տոները` 1. որ մեր կյանքի ¨ հոգսերի մեջ մեր հոգին ուրախանա ¨ մխիթարվի Աստծով, 2. Աստծուն շնորհակալություն հայտնել Նրա անսպառ ողորմության համար, 3. հավերժացնել եկեղեցու հետ կապված դեպքը, 4. խրբերին ջերմեռանդ հարգանք ցույց տալու համար, ¨ նրանով մեր մեջ զարթնեցնել ձգտում նրանց նմանվելու, 5. դադարեցնելով աշխատանքը, հոգուն ժամանակ տալ զբաղվելու հոգ¨որ լուսավորությամբ, ¨ մաքրել վեց օրվա գործերը աղոթքով ¨ աստվածային օրհնությունով:

Հ.Ինչպե՞ս պետք է կատարվեն տոները:

Պ.Նախ ¨ առաջ պետք է թողնել աշխարհային գործը ¨ հոգսը ու սկսել հոգ¨որ գործը: Քանի որ հոգ¨որ գործը առավել հարմար է տոնակատարություններին, պետք է խորամուխ լինել նրա ոգու մեջ, ¨ իմանալ նպատակը, որի համար եկեղեցին սահմանեց այն: Սրա համեմատ պետք է աշխատել զարթնեցնել այն միտքն ու զգացմունքը, որ տոնը որ պետք է նշել եկեղեցում: Կան տոներ, որ մեր մեջ զարթնեցնում են հատկապես զղջում ¨ ապաշխարհություն, ոմանք` հանդիսավորություն ¨ ուրախություն, ոմանք` սիրով համբերություն նեղությունների, ոմանք` ողորմածություն ¨ կարեկցություն ընկերների հանդեպ, առհասարակ այս ամենը գրգռում են սուրբ աստվածահաճոյ գործերի: Ամենամեծ տոնը, ինչպես ասում է ս. Ոսկեբերանը, է մաքուր խղճմտանքն: Եւ ըստ սրա, նախկին քրիստոնյաները սրբվում էին այս տոների օրերին ապաշխարհությունով ¨ Սուրբ Խորհրդի հաղորդությունով:

Հ.Քանի՞ տեսակ են լինում տոները:

Պ.Երկու` շարժական ¨ անշարժ: Եվ սա այն պատճառով, որ տոները կախում ունեն Զատկի տոնից, որը շարժական է, ուստի նրա շարժվելով` շարժվում են նա¨ տոները. անշարժ տոներն են` Ավետում, Աստվածահայտնություն, Տյառնընդառաջ, Աստվածածնի երեք տոները, իսկ մնացածները` թե՛ Տերունական ¨ թե՛ Սրբոց` շարժական են:

Հ.Հայաստանյայց եկեղեցին ամեն օր տոն ունի՞:

Պ.Հայաստանյայց Եկեղեցին պահոց օրերին տոն չունի, որովհետ¨ տրտմության օրեր են, այլ կատարում է ուտիք օրերին` երկուշաբթի, երեքշաբթի, հինգշաբթի ¨ շաբաթ օրերին, բայց Մեծ Պահքի շաբաթ օրերին կատարվում է սրբոց հիշատակ, ¨ սա համաձայն առաքելական սահմանադրության, քանզի այդ օրը սրբերին է նվիրված:

Հ.Շաբաթվա յուրաքանչյուր օրը արդյո՞ք նվիրված չէ որ¨է սրբոց դասի, կամ սրբազան դեպքի:

Պ.Շաբաթվա յուրաքանչյուր օրը, բացի նրանից, որ տոնվում է որ¨իցէ սրբոց հիշատակ, Եկեղեցին առանձին նշանակություն է տվել սրբերի դասին կամ սրբազան դեպքին: Երկուշաբթի օրը հիշատակն է հրեշտակների, ¨ արարչության երկրորդ օրվա: Երեքշաբթին նվիրված է մարգարեներին, ¨ արարչության երրորդ օրվան: Չորեքշաբթին` ս.Կույսի Ավետմանը, ¨ արարչության չորրորդ օրվան: Հինգշաբթին` առաքյալներին, ¨ արարչության հինգերորդ օրվան: Ուրբաթը` Խաչին, ¨ արարչության վեցերորդ օրվան: Շաբաթը` սրբերին, ¨ Քրիստոսի թաղմանը, ¨ հանգստի օր է: Կիրակին` հարության, ¨ արարչության առաջին օրվան: Այս նվիրական օրերի համար Շնորհալին երգեր ունի գրած` Արարչական ¨ Նորաստեղծեալ , որոնք եկեղեցին երգում է ըստ օրվա պատշաճի:

Հ.Քանի՞ կարգի կարելի է բաժանել տոները:

Պ.Երեք` Առաջնակարգ, որոնք Տերունական տոներն են ¨ կատարվում են կիրակի օրերին:
	Երկրորդական, Աստվածածնին ¨ Սրբերին նվիրված տոները, որոնք կատարվում են նախատոնակով ¨ կիրակի օրերին: Սրանց հետ կարելի է նա¨ հաշվել եր¨ելի այն տոները, որոնք կատարվում են նախատոնակով, բայց չեն կատարվում կիրակի օրերին:
	Երրորդական  են համարվում մնացած սրբոց հիշատակները:

Հ.Որո՞նք են եր¨ելի տոները:

Պ.Սրանք են`

1.Տերունական.

(1)Ավետում

(2)Աստվածահայտնություն

(3)Թլպատություն

(4)Տյառնընդառաջ

(5)Ծաղկազարդ

(6)Զատիկ կամ Պասեք

(7)Համբարձում

(8)Հոգեգալուստ

(9)Վարդավառ

(10)Սուրբ Խաչ:

2.Աստվածածնի.

(1)Վերափոխում:

(2)Հղություն Աննայից:

(3)Ծնունդ:

(4)Երեք տարեկանում ընծայվելը Տաճարին:

3.Սրբերի

(1)Թադեոսի ¨ Բարդուղիմեոսի երկու տոները:

(2)Լուսավորչի երեք տոները:

(3)Հրեշտակապետների:

(4)Բոլոր սրբերի:

(5)Տաճարի կամ Եկեղեցու տոն:

Տերունական տոներ

Հ.Ի՞նչ է հիշեցնում Ավետման տոնը:

Պ.Գաբրիել հրեշտակապետի տված հրաշալի ավետիսն է սուրբ կույս Մարիամին, թե նա կհղիանա Սուրբ Հոգով, ¨ կծնի որդի, Նա եղիցի մեծ, որդի Բարձրելոյն կոչեսցի եւ թագաւորեսցէ ի վերայ տանն Յակոբայ ի յաւիտեան: Սուրբ Կույսի համեստ ու հեզ պատասխանը. ահա կամ աղախին Տեառն, եղիցի ինձ ըստ Բանի քում: Եվ որովհետ¨ այն ձայնը Աստվածային էր` կատարվեց նույն րոպեին: Քիչ ժամանակ անց, արդար Եղիսաբեթը մարգարեական հոգով Սուրբ Կույս Մարիամին անվանեց Մայր Տեառն: Այս տոնն անշարժ է, ¨ կատարվում է ապրիլի 7-ին:

Հ.Ի՞նչ է ուսուցանում Ավետման տոնը:

Պ.Մեսիայի Սուրբ Հոգով հղությունը, մեզ ազդարարում է, թե քրիստոնյան ծնվում է դեպի հոգ¨որ կյանքը, ¨ ոչ թե մարմնավոր, Սուրբ Հոգու աստվածային շնորհներով, իսկ սրա համար վերածնվածից պահանջվում է նույն հաստատուն ¨ անքուն արթնությունը սրտի մեջ, նույն կենդանի հավատը ¨ ամբողջական նվիրումը Աստծո կամքին, որով Ամենօրհնյալ Սուրբ Կույսը ստացավ Աստծո շնորհները:

§57

Հ..Ի՞նչ է ուսուցանում Քրիստոսի ծնունդը:

Պ.Այն, որ Հիսուս Քրիստոս ծնվեց մեզ համար, մեր փրկության համար, մենք պարտավոր ենք հոգեպես ծնվելու Նրա համար, Նրա փառավորության համար: Նա ամեն բանի համբերեց մեզ համար Իր մարմնանալով` ծնվելով այրի մեջ: Մենք ոչինչ չպետք է խնայենք Նրան` մեր վերածնության համար, որպեսզի Նա շնորհներով վերածնվի մեր սրտի այրի մեջ:

Հ.Ի՞նչ է Քրիստոսի մկրտության տոնի իմաստը:

Պ.Այս տոնը Հիսուս Քրիստոսի մկրտության հիշատակն է ս.Հովհաննես Մկրտչի ձեռքով Հորդանան գետում, մկրտությունից հետո Նրա վրա բացվեց երկինքը, Սուրբ Հոգին աղավնակերպ իջավ Նրա վրա, ¨ լսվեց Հայր Աստծո ձայնը` Դա է՛ Որդի Իմ սիրելի` ընդ որ յաճեցայ:

Հ.Ինչո՞ւ է այս տոնը կոչվում Աստվածահայտնություն:

Պ.Աստվածահայտնություն կոչվում է երկու պատճառով, նախ` Հիսուսի ծնունդը գիշերը հանդիսավորությամբ եր¨աց հովիվներին - փառավոր լույս ծագելով, Աստծո փառքը հայտնվելով, սրան ավելացրած հրեշտակի հայտնելը Փրկչի ծննդյան մասին, երկնային զորքի իջնելը` Փառք ի բարձունս երգելով,  անսովոր աստղի եր¨ալը ար¨ելքում մոգերին, որ եկան երկրպագելու նորածնին` մանուկ Թագավորին, ¨ երկրորդ` Նա մկրտության ժամանակ հանդիսավորությամբ հայտնվեց աշխարհին` որպես Աստծո Որդի, ¨ այդ ժամանակ պարզապես հայտնվեց Ամենասուրբ Երրորդության մեծ խորհուրդը:

Հ.Ի՞նչ է ուսուցանում այս տոնը:

Պ.Մկրտության տոնը, որով Հիսուս սրբեց ջուրը ¨ տվեց մարդկությանը իբր¨ նյութ մկրտության համար, այն պետք է ազդի սրբելու մեր ներքինը մեղքից ¨ լուսավորի շնորհներով: Այս տոնը մեզ հատկապես տալիս է հասկանալու քրիստոնեական մկրտության հատկանիշը ¨ հարկավորությունը: Քանզի` ինչպես Քրիստոսի մկրտության ժամանակ պատահեց, նույպես ¨ պատահում է ամեն մկրտվողի հետ: Ինչպես Աստվածորդու վրա բացվեց երկինքը, նույնպես ¨ յուրաքանչյուրի վրա բացվում է աստվածային շնորհների ¨ դրախտի դռները: Ինչպես այն ժամանակ Սուրբ Հոգին իջավ Հիսուսի վրա, նույնպես ¨ այժմ ամեն մկրտվողի վրա իջնում է նույն Սուրբ Հոգու շնորհները: Ինչպես այն ժամանակ Հայրը հայտնեց, որ Հիսուս Իր սիրելի Որդին է, նույնպես ¨ այժմ յուրաքանչյուրին` որ ծնվում է հոգով ¨ ջրով, Աստված ընդունում է, որպես շնորհներ կրող Իր սիրելի որդիների:

Հ.Ի՞նչ պատճառով է եկեղեցին Քրիստոսի ծնունդը ¨ մկրտությունը միասին տոնում, իսկ մյուս քրիստոնյա եկեղեցիները` առանձին-առանձին:

Պ.Հայաստանյայց եկեղեցին Քրիստոսի ծնունդն ու մկրտությունը միասին տոնելու մեջ ըստ ամենայնի ավելի ճիշտ է քան մյուսները, որովհետ¨ առաջին չորս դարերում, բոլոր քրիստոնյաները նշում էին միասին` հունվարի վեցին,ինչպես հայտնում են հույն ¨ լատին հին ¨ նոր մատենագիրները (Առաքելական կանոններ, գլ.7: Հովհաննես առաքյալի աշակերտ Պողիկարպոսի թուղթը; Մակար Երուսաղեմացի պատրիարքի թուղթը Հայոց Վրթանես հայրապետին; Մելիտոն եպս.-ի թուղթը առ Եվտրոփիոն; Նեփտառիոս Կ. Պոլսի պատրիարք; Գրիգոր Աստվածաբան; Ոսկեբերան; Սեբերիանոս եկս.; Կղեմես Գալանոս; Շամբերցի բառարանում` Եբիֆանիա` հայտնություն, նույնպես ¨ ռուսերեն տպագրություններում: ԿտօՑՖ ՍՐՈՑՍՏչՏ ՌրՑՏՐՌփպրՍՈչՏ տՏՉՖրՑՉՏՉՈվՌÿ Տ ՊՐպՉվՏրՑÿւՖ ղՐՌրՑՌՈվրՍՌւՖ յօդ.46, 49, տպված Մոսկվայում 1814թ.: կՈՎÿՈՑվՌՍ րՏոՌՑՌՌ ՉՖ ՓպՐՍՉՌ Ռ ԿՑպփպրՑՉՖ. Հատ Դ.. եր. 26 տպված Մոսկվայում 1820թ.: ծՈփպՐՑՈվՌպ ՓպՐՍՏՉվՏ – ըՌոսպռրՍՏռ ՌրՑՏՐՌՌ. տպված Սանկտ Պետերբուրգում 1816թ.: ԹրպՏոքՌռ տՈՎÿՑվՌՍՖ րՉÿՑՏրՑՌ Ռ ՉպսՌփՌÿ. Հատ. Ա. եր. 130, տպված Մոսկվայում 1818թ.): Սրանք բոլորը վկայում են, որ հունվարի 6-ին էին տոնում Ծնունդը ¨ Մկրտությունը: Չորրորդ դարի վերջերին ոմանք բաժանվեցին, ¨ Ծնունդը տոնեցին դեկտեմբերի 25-ին, իսկ հինգերորդ դարում բոլորը տոնում էին միասին: Հայոց Եկեղեցին չփոխեց Առաքելական դարի սահմանադրությունը, ¨ ինչպես ս. Գրիգոր Լուսավորիչը Կեսարիայի եկեղեցուց վերցնելով ավանդել էր, նույնը հաստատ պահում է մինչ¨ այսօր:

Հ.Ի՞նչ գերազանցություն ունի Աստվածհայտնության տոնակատարությունը մյուս տերունական տոներից, բացի Զատկից:

Պ.Առաջին երեկոյին հանդիսավոր դարձնելու համար վաղվա տոնը նախատոնակը կատարվում է առանձին կերպով. այդ երեկոն կոչվում է Աստվածհայտնության Ճրագալույց, վառում են բոլոր կանթեղները ¨ մոմերը, կարդացվում է Աստվածաշունչ գրքի Ծննդոց 1, 2, 3 գլուխները, որպես հիշատակ արարածների ¨ անմահ կյանքի կացության անկման, նրա բնությունը վերականգնելու Աստծու խոստումը Մեսիայի մարդանալով, մարգարեների ավետարանական գուշակությունները Աստծո Որդու մարմնանալու մասին, այս ընթերցվածների հետ մատուցվում է Սուրբ Պատարագ որպես մյուս Տերունի տոներին գերազանցող տոն, գիշերը հսկում է լինում: Առավոտյան, որ հունվարի վեցն է, բոլոր եկեղեցիներում կատարվում է Քրիստոսի Մկրտության հիշատակ. իսկ Թիֆլիսում բոլոր եկեղեցիները նույն կարգը կատարելուց հետո, ընդհանրական հանդեսով հավաքվում են հոգ¨որականների ¨ աշխարհականների բազմությամբ ավագ եկեղեցում. այն կատարում են գետի վրա ¨ ապա քահանաները գնում են ժողովրդի տները ավետելու Ծնունդը ¨ Մկրտությունը, այս կարգը կոչվում է Տնօրհնէք: Ծննդյան ¨ Մկրտության տոնը կատարվում է ութ օր, որոնք ուտիք են:

§58

Հ.Ի՞նչ է Թլպատության կամ Անվանակոչության տոնը:

Պ.Այն է, որ Տերը ծնվելուց հետո` ութերորդ օրը, կամեցավ ընդունել թլպատությունը ¨ Աբրահամյան սերնդի կնիքը, որ աստվածային ուխտի նշան էր, ¨ անվանվեց Հիսուս, որից հայտնի եղավ մեր փրկությունը: Այս տոնը կատարվում է հունվարի 13-ին, ¨ անշարժ է:

Հ.Ի՞նչ է ուսուցանում այս տոնը:

Պ.Այն, որ Փրկիչը թլպատությունը չընդունեց հարկավորության համար, այլ օրենքը կատարելու համար, ¨ մեզ ուսուցանում է Իր օրինակով հնազադվել աստվածային օրենքին ¨ եկեղեցական կանոններին, ուստի այս տոնը մեզ ուսուցանում է հոգ¨որ թլպատություն, այսինքն` մարմնականից հրաժարումը: (Գործք. Է. 51)

§59.

Հ.Ի՞նչ է Տեառնընդառաջի տոնը:

Պ.Հին օրենքը կատարելու համար, աշխարհի Փրկիչը, որպես անդրանիկը սուրբ Կույս Մարիամի, ծնունդից քառասուն օր հետո տարվեց Աստծո Տաճար` ընծայելու հմար: Այն ժամանակ արդար ծերունի Սիմոնը, որին Սուրբ Հոգին խոստացել էր չմեռնել, մինչ¨ որ տեսնի Օծյալ Փրկչին, աստվածային ազդեցությամբ Տաճար եկա վ, վերցրեց իր գիրկը մանուկ Քրիստոսին, ¨ նախապատմեց նրա մեծ փառքը, ¨ նրա մոր ծանր վշտերը`Սակայ ի գլորումն եւ ի կանգնումն բազմաց ի մէջ Իսրայելի, եւ ի նշան հակառակութեան, եւ ընդ քո իսկ անձն անցցէ աւուր: (Ղուկաս Բ. 34-35): Այս տոնը կատարվում է` փետրվարի 14-ին, որը սահմանեց Տյուրոսի Եկեղեցին երրորդ դարում:

Հ.Ի՞նչ է սովորեցնում մեզ այս տոնը:

Պ.Տերը քառասուներրորդ օրը տարվեց Տաճար ¨ ընծայվեց Աստծուն, սա մեզ հիշեցնում է, թե մեզնից յուրաքանչյուրը տարված է Տաճար, ¨ քահանայի ձեռքով ընծայված է Աստծուն` նվիրված է նրա ծառայությանը:Արդար ծերունի Սիմոնը Հոգու կողմից տարվեց Տաճար ¨ արժանացավ տեսնել Տիրոջը, ¨ մեր պարտքն է Տաճար ներկայանալ ոչ միայն մարմնով, այլ¨ հոգով, ¨ նույ հոգու մեջ շինել Աստծու Տաճարը, որպեսզի արժանանանք նրա շնորհների ներկայությանը:

§60

Հ.Ի՞նչ է տոնում Եկեղեցին Ծաղկազարդի օրը:

Պ.Հիսուսի այն հանդիսավոր մուտքը Երուսաղեմ, երբ Նա գնում էր չարչարվելու ¨ մեռնելու մեզ համար, ¨  հրեաները նրան ընդառաջ գնացին ինչպես թագավորի: Նրան ընդառաջ գնացին քաղաքից դուրս ¨ տարածում էին նրա առջ¨ իրենց զգեստները, արմավենու ճյուղերը ձեռքներին բռնած աղաղակում էին` Ովսաննա Որդի Դավթի. օրհնեալ որ գաս յանուն Տեառն, ովսաննա ի բարձունս: Իսկ Հիսուս գնում էր էշի վրա նստած ¨ շրջապատված էր իր աշակերտներով, որոնք ուրախությամբ փառաբանում էրն Աստծուն աղաղակելով, ¨ մտավ Տաճար, ամբողջ Երուսաղեմը լցնելով Իր փառքով: Այս տոնը շարժական է, ¨ հանդիպում է զատկի  նախորդող կիրակի օը:

Հ.Ի՞նչ է սովորեցնում այս տոնը:

Պ.Այս հանդիսավոր մուտքը Հիսուսի կողմից Նրա կամավոր գնալն էր չարչարվելու ¨ խաչվելու, որի համար իջավ երկնքից: Նա գիտեր, թե  այդ թառքի ճանապարհն է Նրա համար չարչարանքի ¨ առանց հրաժարվելու եկավ: Ուստի այս տոնը ուսուցանում է քրիստոնյաներին  անհրաժեշտ է սեփական կամքով գնալ նպատակի ճանապարհով, թեկուզ ¨ նրա ճանապարհին փռած լինեին ծաղիկներ կամ փշեր, ¨ պետք է չխաբվել աշխարհի կեղծ գովասանքին, որք առաւել ոչինչ ունիցին առնել (Ղուկաս ԺԲ. 4). այլ վախենալ նրանից, որ կարող է հոգին ¨ մարմինը սպանել ¨ գցել գեհենի մեջ: Քանզի հրեաները, այդ օրը Քրիստոսին ընդունեցին Ովսաննա աղաղակելով, ¨ հինգ օր աղաղակեցին Պիղատոսի առջ¨, ի խաչ հա՛ն զԴա:  Այդ օրը ընդունեցին ինչպես թագավորի, իսկ հետո աղաղակեցին` չիք մեր Թագավոր բաց ի կայսերէ:

Հ.Ի՞նչ յուրահատուկ գործողություն կա այս տոնակատարության մեջ:

Պ.Առավոտյան ժամերգությունը Թափորի Ավետարանը կադալիս ժողովրդին բաժանում են ուռենու ճյուղեր, տեղ-տեղ ձիթենու ¨ արմավենու ճյուղեր, ուր որ սրանք աճում են, ¨ այս պատճառով կոչվում է ողոգոմեան- Ծաղկազարդ,ժողովրդի լեզվով Ծաղկազարդ: Իսկ երեկոյան կատարվում է Երկրորդ Գալուստի խորհուրդը:

Հ.Ո՞ր լեզվին է պատկանում ողոգոմ բառը, ը ի՞նչ է նշանակում:

Պ.Ողոգում են, ողոգում, ղոգոմյան հունարեն Իլօգոմոս, նշանակում է Ծաղկազարդ: Ծաղկազարդի տոնը սահմանեց Տյուրոսի Եկեղեցին երրորդ դարում:

§61

Հ.Ի՞նչ ենք տոնում պասեքի տոնին:

Պ.Պասեքի տոնով տոնում ենք մեր Տեր Հիսուս Քիստոսի հարությունը, որի հիշատակը կատարում ենք ամեն կիրակի, բայց այդ օրը կատարում ենք մեծ հանդիսավորությամբ ¨ ճրագալույցով, այս պատճառով պասեքը կոչվում է տոների տոն, հանդեսների հանդես, մեր հավիտյան երջանկության տոնի սկիզբ: պասեքի ոնը շարժական է ¨ պատահում է զանազան ամսաթվերում:

Հ.Ինչո՞ւ է այս տոնը կոչվում է Պասեք:

Պ.Պասեք, եբրայերեն կոչվում է Ելք, որն սահմանված էր Հին օրենքում իբր¨ հրյաների ելքի հիշատակ եգիպտական ծառայությունից դեպի Ավետյաց երկիր, որտեղ բղխում է կաթ ¨ մեղր: Սուրբ Գրքի հայերեն թարգմանության մեջ գրված է Զատիկ, որ ծագում է զատել բառից, այսինքն բաժանվել, որոշվել, ¨ նույնն է Ելք բառի հետ, քանզի մեր Տեր Հիսուս Քրիստոսի չարաչարանքի արդյունքով ¨ հրաշափառ հարությամբ դուրս եկանք մահվան հավիտենակն իշխանությունից ¨ սատանայի ծառայությունից, մտնաք Ավետյաց երկիրը, որը կորուսյալ դրախտն է - երկնքի արքայությունը, ապականությունից անապական կյանքը:

Հ.Ի՞նչ գերազանցություն ունի Զատկի տոնը:

Պ.Զատկի տոնը կարծես թե` մյուս սովարական տոներից դուրս է, նշանավորները սրանք են:

1.Առաջին երեկոյին կարդացվում են զանազան ընթերցվածքներ Հին Կտակարանից, որպես կանխագուշակությունների կատարումը Հիսուս Քրիստոսի հարության ¨ մարդկային ազգի ազատության համար.

2.Այդ երեկոն կոչվում է Ճրագալույց, որտեղ ոչ միայն եկեղեցու կանթեղներն ու մոմերն է վառված, այլ¨ հավատացյալների տներում.

3.Նույն երեկոյան Պատարագ է մատուցվում ¨ ժամամուտը ձայնով ավետում է` Քրիստոս Յարեաւ Ի Մեռելոց, ¨ կարդացվում է հարության Ավետարանը` (Մատթեոս 28).

4.Պատարագի վերչանալուց հետո նախատոնակ է լինում.

5.Ընթրում ենք ձկով, յուղով, պատրով, կաթով.

6.Այդ երեկոյին հսկում է լինում.

7.Առավոտյան ժամերգությանը Տեր երկնից շարականից հետո համբուրելով միմյանց ավետում ենք` Քրիստոս Յարեաւ Ի Մեռելոց, իսկ մյուսը` Օրհնեալ է Յարութիւնն Քրիստոսի.

8.Դեպի աշխարհի չորս կողմերը կարդում ենք Թաղման Ավետարանը.

9.Թափոր, ¨ ապա Պատարագ.

10.Փոխադարձ հրավիրելու ժամանակ գործածում ենք կարմիր ձու ¨ սա կատարում ենք մինչ¨ համբարձում.

11.Քահանաները շրջում են ժողովրդի տները ¨ միմյանց Հարություն ավետում.

12.Քառասուն օր հարություն ենք տոնում ¨ շարունակ ուտիք է.

13.Չորս Ավետարաններն ենք կարդաում` Ղուկասը ¨ Հովհաննեսը առավոտյան, Մատթեոսը ¨ Մարկոսը` երեկոյան.

14.Հինանց Կիրակիներին թափոր ենք կատարում.

Հ.Զատիկը գլխավորապես ի՞նչ է սովորեցնում:

Պ.Հիսուս Քրիստոս Իր հետ հարություն տվեց նա¨ մարդկանց մեռած բնությունը, ¨ Իր հարությամբ մեզ հույս տվեց ընդհանրական հարության:

Հ.Ի՞նչ նշանակություն ունի կարմիր ձվի գործածությունը:

Պ.Ավանդությունը ասում է, թե Մարիամ Մագդաղենացին, գնալով Հռոմ Ավետարանը քարոզելուց ներկայանում է Տիբերիոս կայսրին, ¨ տալով նրան կարմիր ձու, ասում է, Քրիստոս Յարեաւ Ի Մեռելոց, ¨ ապա սկսեց Ավետարանը քարոզել: Պահպանելով Հռոմի առաքելուհու հիշատակը, դեռ շատ հին ժամանակներում սովորություն դարձավ միմյանց Զատիկը շնորհավորել կարմիր ձվերով, որը շարունակվում է մինչ¨ այսօր:

Հ.Ինչո՞ւ է Հայաստանյայց Եկեղեցին քառասուն օր ուտիք կատարում:

Պ.Հայաստանյայց Եկեղեցին հիմնվելով ավետարանական խոսքի վրա, որ ասեց Քրիստոս, թե առագաստի մանուկները պահք չեն պահում, քանի որ փեսան նրանց հետ է, այլ երբ փեսան կվերցվի նրանցից, այն ժամանակ պահք կպահեն. առաքելական կանոն է, որ Զատկից հետո մինչ¨ Համբարձում ուրախություն լինի ¥այսինքն քառասուն օր ուտել¤, քանզի Փեսան մեզ հետ է ¨ պահքը սկսում ենք Համբարձման հաջորդ օրվանից:

§62

Հ.Համբարձման տոնին եկեղեցին ի՞նչ է տոնում:

Պ.Հիսուս Քրիստոսի մարդկային փառավորյալ մարմնով երկինք համբարձումը, և Հոր աջ կողմում Աստվածային փառքով նստելը: Համբարձումը տեղի ունեցավ Ձիթենյաց լեռից` բոլոր առաքյալների ներկայությամբ: Տերը նրանց պատվերներ տվեց, օրհնեց նրանց և երկինք բարձրացավ ու լուսավոր ամպը նրան ծածկեց առաքյալների աչքերից և առաքյալներին երկու հրեշտակ երևացին,որոնք ուղեկցում էին Տիրոջը և ասացին.«Արք Գալիլեացիք կայք զի հայեցեալ ընդ երկինս. այս Յիսուս, որ վերացաւն ի ձէնջ յերկինս, այնպէս եկեսցէ` զոր օրինակ տեսիք զԴա երթալ յերկինս»: Այս տոնը միշտ կատարվում է հինգշաբթի օրը Զատիկից 50 օր հետո:

Հ.Համբարձման տոնը մեր մեջ ի՞նչ է արթնացնում:

Պ.Գլխավորները սրանք են` 1.այն որ մարդը մարմնով և հոգով ապականվեց պատվիրանազանցության պատճառով և Աստվածային հաղորդությունից զրկվեց: Հիսուս Քրիստոս, մեր մարմինն ու հոգին առնելով, մաքրեց սկզբնական ապականությունից, կրկին փառավորեց և նույն մարմինը, Իր Աստվածության հետ հաղորդելով, Նստեց Հայր Աստծո աջ կողմում: 2.Նա համբարձվելով մեզ միայնակ չթողեց, այլ խոստացավ մեզ հետ լինել մինչև աշխարհի վերջը: 3.Երկինք համբարձվելով` մեզ ուրախության ավետիս տվեց` Սուրբ Հոգին խոստանալով. «Լաւ է ձեզ եթէ ես երթամ, զի թէ ես ոչ երթամ, մխիթարիչն ոչ եկեսցէ առ ձեզ. ապա եթէ երթամ, առաքեցից զՆա առ ձեզ: Յորժամ եկեսցէ Նա Հոգին ճշմարտութեան, առաջնորդեսցէ ձեզ ամենայն ճշմարտութեամբ»:(Յով. ԺԶ.7.13) 4.Հիսուս երկինք համբարձվեց մեզ համար Աստվածային արդարության առջև բարեղոսելու, և մեզ համար երկնքում բնակության տեղ պատրաստելու.«Եւ թէ երթամ և պատրաստեմ ձեզ տեղի. դարձեալ գամ և առնում զձեզ առ իս, զի ուր եսն իցեմ, և դուք անդ իցեք»:(Յով.ԺԴ.3-5) 5.Հիսուս նույն մարմնով պիտի գա կենդանիներին և մահացածներին դատելու:

§63

Հ.Ի՞նչ է Հոգեգալուստը:

Պ.Առաքյալների վրա Ս. Հոգու գալստյան տոնն է` հրե լեզուների նմանությամբ: Աստվածային շնորհների իջնելու հանդեսն այսպես կատարվեց. առաքյալները և մյուս հավատացյալները, թե´ տղամարդիկ, թե´ կանայք`մոտ 120 հոգի միասին նստած էին վերնատանը և աղոթում էին`սպասելով Հիսուս Քրիստոսի խոստման կատարվելուն: Եվ ահա մի ձայն լսվեց, սաստիկ քամու ձայնի պես և լցրեց ողջ տունը, որի մեջ նստած էին նրանք, ու երկնքից երևացին հրեղեն լեզուներ և նստեցին յուրաքանչյուրի վրա: Այն ժամանակ առաքյալները լցվեցին Ս. Հոգով և սկսեցին տարբեր լեզուներ խոսել, որ մինչ այդ չգիտեին: Այս տոնը Համբարձումից 10 օր հետո է:

Հ.Ինչու՞ է Պենտեկոստե կոչվում:

Պ.Պենտեկոստե հունարեն բառ է և նշանակում է հիսուն օր, հայերեն ևս ասում ենք Հինունք: Հրեաները, իրենց Պասեքից 50 օր հետո, Տասնաբանյա պատվիրանների նիշատակն են կատարում, և Ս. Հոգու գալուստը նույն տոնին եղավ, որ Նոր Ուխտի եկեղեցու օրենքը գրեց սրտի մարմնեղեն տախտակների վրա:

Հ.Այս տոնն ի՞նչ է սովորեցնում:

Պ.1.Այն որ Աստված Ս. Հոգին փչելով նախամարդու վրա` նրան կենդանի հոգի դարձրեց, գիտություն և հանճար տվեց, բայց Ադամը պատվիրանազանցությամբ այն նսեմացրեց, ուստի պարգևում է նույն` առաջին շնորհները: 2.Ս. Հոգին առաքյալներին ամեն բանի մեջ առաջնորդում էր` նրանց տալով խոսք և իմաստություն, զորություն և կարողություն, քաջություն և աներկյուղ սիրտ` Քրիստոսի Ավետարանն աշխարհի երեսին տարածելու համար: 3.Մենք նույն շնորհն աներևութապես ստանում ենք Մկրտության ժամանակ, իսկ Դրոշմի խորհրդի միջնորդությամբ ստանում ենք հոգևոր զորություն և կարողություն, որը մեզ առաջնորդում է դեպի արդարության ճանապարհը:

Հ.Ի՞նչ առավելություն ունի այս տոնակատարությունը:

Պ.Բացի հսկումից և առավոտյան ժամերգությունը հանդեսով և թափորով կատարելուց, եկեղեցին ճոխացնում է նաև Ս. Պատարագը` «Հայր երկնաւոր», «Որդի Աստուծոյ», և «Հոգի Աստուծոյ» երգերի ժամանակ կարդալով Բարսեղ Մեծի երեք աղոթքները` առ Հայր, առ Որդին, առ Հոգին: Նախկինում այս տոնը կատարվում էր 3 օր և կոչվոմ էր «Տոն Երրորդության», սակայն 12-րդ դարում Ս. Ներսես Շնորհալին սահմանեց կատարել 7 օր և պահք պահել ու շարականներով զարդարեց:

§64

Հ. Եկեղեցին Հիսուսի պայծառակերպության օրն ի՞նչ է տոնում:

Պ.Հիսուսի փառավոր պայծառակերպությունը կամ այլակերպությունը: Երբ տերն աղոթում էր Թաբոր լեռան վրա, Նրա երեսը լուսավորվեց արևի պես, Նրա հանդերձները ձյան պես սպիտակ եղան և Նրա մոտ երևացին Մովսեսն ու Եղիան և նրա չարչարանքի մասին էին խոսում, որ պետք է կատարվեր Երուսաղեմում: Հետո լուսավոր ամպը նրանց վրա հովանի եղավ և ամպից լսվեց Հայր Աստծու ձայնը. «Դա է Որդի իմ սիրելի, Դմա լուարուք»: Այս ամենը ցույց էր տալիս Տեր Հիսուսի աստվածային փառքը և նրա վկաներն էին Պետրոսը, Հակոբոսը և Հովհաննեսը: Պայծառակերպության տոնը շարժական է:

Հ.Այս տոնն ի՞նչ է սովորեցնում:

Պ.1.Այն, որ Հիսուս աշակերտներին ցույց տալով այդ գերբնական փառքը` հայտնեց իր Աստվածությունը: 2.Երրորդության խորհուրդը` Որդին աստվածային փառքով, Հայր Աստված երկնքից էր ձայն տալիս և Ս. Հոգին լուսավոր ամպի պես հովանի էր եղել աշակերտներին: 3.Իր երկրորդ գալուստն աստվածային փառքով: 4.Մովսեսի և Եղիայի երևալով` հայտնեց, որ Ինքն է կենդանիների և մեռելների Տերը: 5.Քրիստոնեաներին ցույց է տալիս այն երկնային փառքը, որ արդարներին սպասվում է երկնքում և սովորեցնում, որ մեր հոգին պայծառակերպենք Աստծու հավատով և սիրով, որպեսզի մեզ վրա ծագի նրա անսպառ լույսը:

Հ.Ի՞նչ առանձնահատուկ բան ունի այս տոնը:

Պ.Միմյանց վրա ջուր ցանել, աղավնի թռցնել և ծաղիկներ նվիրել:

§65

Հ.Ի՞նչ են մեզ հիշեցնում Խաչվերացի և Գյուտ Խաչի տոները:

Պ.Այս երկու տոները եկեղեցում սահմանվել են երկու մեծ ուրախությունների հիշատակի համար: Կոստանդին Մեծի մայր Հեղինե թագուհին բարեպաշտ ջերմեռանդությունից դրդված գնաց Երուսաղեմ, որպեսզի գտնի խաչափայտը, որի վրա խաչվեց և մեռավ Հիսուս Քրիստոս: Եվ բոլոր ջանքերը գործի դնելով` 327թ. մայիսի 17-ին գտավ Քրրիստոնեության պարծանքը: Երուսաղեմում Մակարիոս պատրիարքը մեծ հանդեսով բարձրացրեց Ս. Խաչը` ի տես ժողովրդին, ապա բոլորը երկրպագեցին: Տոն սահմանվեց և անունը դրվեց Խաչվերաց: Իսկ մեր Հայսմավուրքը պատմում է, որ փետրվարի 26-ին Կղոդես կայսեր կին Պատրոնիկե թագուհին, որ քրիստոնյա էր, Ս. Խաչը գտավ 1-ին դարում և Հակոբոս Տեառնեղբայրը, Ս. Խաչը բարձրացնելով, ասաց այս երգը. «Խաչի Քո Քրիստոս երկրպագանեմք...» (Շարական` Խաչի կանոն): Այս երգը, որոշ փոփոխություններով, հայ եկեղեցին երգում է ինչպես Խաչվերացի տոնին, այնպես էլ Ավագ շաբաթ: Պատրոնիկե թագուհին Հակոբոսից ստանալով Խաչափայտից մի մաս վերադարձավ Հռոմ: Եվ երբ Հռիփսիմեի ծնողները, որ Կղոդես կայսեր տոհմից էին, նրան տվեցին Ս. Գայանեի վանքը, այն սուրբ մասունքն էլ գցեցին նրա պարանոցին, որ այժմ Վարագա վանքում է` Վանա լճի մոտ:

Հ.Ինչու՞ ենք Խաչվերացը սեպտեմբերին տոնում, իսկ Գյուտ Խաչը հոկտեմբերին:

Պ.Խաչվերացը սեպտեմբերին տոնելու պատճառն այն է, որ երբ պարսից Խոսրով թագավորը նվաճելով Երուսաղեմը 622թ. Ս. Խաչը գերի տարավ Պարսկաստան, որը վերադարձվեց 629թ. Հերակլ կայսեր օրոք և սեպտեմբերի 14-ին դրվեց Երուսաղեմի տաճարում, որի համար եկեղեցին մեծապես ուրախանալով` նրա ազատության տոնը սահմանեց նույն ամսաթվին, իսկ Գյուտ Խաչի հիշատակը ևս հանդիսավորելու համար սահմանեցին հոկտեմբերին: Այս երկու տոները շարժական են և կատարվում են կիրակի:

Հ.Ի՞նչ առանձին հանդիսավորություն ունի Խաչվերացի տոնը:

Պ.Բացի հսկումից և առավոտյան աստվածպաշտությունից, Ս. Խաչը, որ Կենաց Խաչի մասունքից ունի, դնում են ափսեի վրա և ծածկում ռեհանով: Երեկոյան ժամերգությունից առաջ պատվավոր քահանաներրից մեկը զգեստավորվում է,իսկ եթե եպիսկոպոս կա` նա է զգեստավորվում, իսկ մյուսները շուրջառով, թապոր կազմած, երգելով` Ս. Խաչը դուրս են բերում եկեղեցու գավիթ և դնում պատրաստված սեղանի վրա: Ապա Ավետարան և Ս. Գիրք կարդալուց հետո եպիսկոպոսը բարձրացնում է Ս. Խաչն ասելով.«Օրհնեսցի և պահպանեսցի և նախախնամեալ պահեցի արեւելեան կողմ աշխարհիս... » և այսպես կրկնելով` գնում են դեպի արևմուտք, հարավ և հյուսիս: Ապա մտնում են եկեղեցի, խաչը դնում են սեղանի վրա և երգում.«Խաչի Քո Քրիստոս երկիրպագանեմք...» երգը ու ամբողջ ժողովուրդը համբուրում է Ս. Խաչը և սկսվում է երեկոյան ժամեչգությունը: Այս տոնը կատարվում է ութ օր:

§66. Աստվածածնի տոներ

Հ.Աստվածածնի Հղության և Ծննդյան տոները մեզ ի՞նչ են հիշեցնում:

Պ.Մեզ հիշեցնում են, որ ինչպես Աստվածորդին աշխարհի ստեղծվելուց առաջ նախասահմանված էր մարմնանալ մարդկայի ազգի փրկության համար, այնպես ել նրա մայրը նախասահմանված էր Աբրահամի սերնդից, Հուդայի ցեղից և Դավիթ մարգարե-թագավորի տնից, որի հայրը Հովակիմն էր, իսկ մայրը` Աննան` Ղևտական ցեղից, որոնք ազնվական էին: Աստված լսեց նրանց աղոթքը և խոր ծերության մեջ մի աղջիկ պարգևեց նրանց, որի անունը դրեցին Մարիամ: Այս տոներն անշարժ են. Հղությունը տոնվում է դեկտեմբերի 9-ին, իսկ Ծնունդը` սեպտեմբերի 8-ին:

Հ.Ի՞նչ են սովորեցնում այս տոները:

Պ.Սովորեցնում են 1.որ Աստված Իր նախասահմանության մեջ Ունի բարերար անձանց ծնվելն իրենց ժամանակին: 2.որ բարեպաշտ և առաքինի ամուսիններն անզավակ չեն մնա, ինչպիսի օրինակներ Ս. Գրքում շատ կան: 3. այս տոնը նաև զավակներին է խրատում, որ նրանք իրենց առաքինի կյանքով ուրախացնեն իրենց ծնողներին և ճշմարիտ օգուտ բերեն եկեղեցուն և հայրենիքին, որովհետև Ս. Կույսի ծնունդն ամբողջ աշխարհին ուրախություն պարգևեց:

§67

Հ.Ս. Կույսի` տաճարին ընծայումն ի՞նչ տոն է:

Պ.Այս տոնը Ս. Կույսին երանելի դարձնելու տոնն է, ով նվիրվեց Աստծուն: Նրան ընծայել են 3 տարեկան հասակում: Տաճարում նա մեծացավ աստվածային օրենքի և առաքինության մեջ և իր կյանքն անցկացրեց մշտական աղոթքով: Այս տոնն անշարժ է և կատարվում է նոյեմբերի 21-ին:

Հ.Ի՞նչ է ուսուցանում այս տոնը:

Պ.Այս տոնը քրիստոնյաներին սովորեցնում է, որ օրորոցից մինչև գերեզման իրենց նվիրեն Աստծուն, իսկ ծնողներին սովորեցնում է, որ երեխաներին մանուկ հասակից կրթեն և դաստիարակեն հավատի և բարեպաշտության մեջ: Հատկապես քրիստոնյա կանանց և աղջիկներին է գերազանց խրատ տալիս` նմանվել Ս. Կույսին: Ինչպես նա 3 տարեկանից սկսած մեծացավ տաճարի հովանավորության ներքո` աստվածային պատվիրաններով, այնպես էլ նրանք պետք է լինեն:

§68

Հ.Եկեղեցին ի՞նչ է տոնում Աստվածածնի Վերափոխման տոնին:

Պ.Տոնում է Աստվածամոր երջանիկ և փառավոր վերափոխումը, որովհետև բացի նրա սուրբ, հանգիստ և երջանիկ մահից` Միածին Որդու երևալով և առաքյալների հավաքվելով` նրա գերմաքուր մարմինը հուղարկավորվեց, ապա աներևութապես վերափոխվեց երկինք: Եվ այս ամենը հայտնի դարձավ այն ժամանակ, երբ առաքյալները Բարդուղիմեոսի խնդրանքով, որը նրա մահվան ժամանակ այդտեղ չէր, թաղումից երեք օր հետո տապանը բացեցին և մարմինը չգտան: Այս տոնը կատարվում է օգոստոս ամսին, բայց շարժական է:

Հ.Ի՞նչ է սովորեցնում այս տոնը:

Պ.Այս տոնը մեզ հիշեցնում է Ս. Կույսի երջանիկ և խաղաղ մահը և նրանով մեզ սովորեցնում, որ արժանի և ճշմարիտ կյանքով ապրենք և քրիստոնյա մահանանք ու վերջին դատաստանի ժամանակ առանց ամոթի պատասխան տանք:

§69

Հ.Ս. Թադեոսի և Ս. Բարդուղիմեոսի երկու տոները մեզ ի՞նչ են հիշեցնում:

Պ.Այս տոները եկեղեցին կատարում է միասին և մեզ հիշեցնում է`1.մեր Տեր Հիսուս Քրիստոսի Աբգար թագավորին տված գրավոր խոստումը, որ Իր համբարձումից հետո Իր աշակերտներից մեկին կուղարկի և կբժշկի նրա ցավերը, և Հայաստանը քրիստոնեությամբ կլուսավորի: 2.Որ Հայաստանում Հիսուս Քրիստոսն է քրիստոնեության հիմնադիրը` նախ Ս. Թադեոսի ձեռքով Իր եկեղեցին այնտեղ հաստատեց, ապա Ս. Բարդուղիմեոսի քարոզչությամբ առավել ևս տարածեց ճշմարտության հավատը, որի համար նրանք կոչվում են Հայաստանի առաջին լուսավորիչներ: 3.Որ Հայաստանը բոլոր ազգերի մեջ առաջինը եղավ, որ ընդունեց քրիստոնեությունը, որի ապացույցը Աբգարի նամակն է Քրիստոսին:
	Հայ եկեղեցին Ս. Թադեոսի տոնը երկրորդ անգամ տոնում է Ս. կույս Սանդուխտի հետ և հիշեցնում նրա նահատակությունը Սանատրուկ թագավորի հրամանով: Սանդուխտը Սանատրուկ թագավորի աղջիկն էր: Այս տոները շարժական են:

Հ.Ի՞նչ է սովորեցնում այս տոնը:

Պ.Այս տոնը սովորեցնում է, որ Հայաստանը եղել է Աստվածպաշտության ճշմարիտ օրորոցը: Նախահայր Ադամը այստեղ տարածեց ճշմարիտ Աստվածպաշտությունը, որը շարունակվեց մինչև Նոյ: Ջրհեղեղից հետո Նոյն այստեղ հիմնեց Աստծո եկեղեցին, որը տևեց մինչև Արա Գեղեցիկի ժամանակաշրջանը, հետո կռապաշտության մեջ ընկավ, բայց մեր Փրկիչ Հիսուս Քրիստոսի ժամանակ բոլոր հեթանոս ազգերի մեջ առաջինը հայոց Աբգար թագավորը եղավ, որ Նրա կենդանության ժամանակ հավատաց Նրան:

§70

Հ.Ի՞նչ են սովորեցնում Ս. Գրիգոր Լուսավորչի երեք տոները:

Պ.Առաջինը հիշեցնում է Տրդատ թագավորի առջև նրա քրիստոնեությունը խոստովանելը և Աստվածային աներևույթ օգնությամբ 12 անտանելի չարչարանքներին համբերելը, ապա Արտաշատի բանտի` Խոր Վիրապի մեջ ընկնելը: Երկրորդը` հիշեցնում է նրա 15 տարի մնալը այն օձաբնակ և ժահահոտ վիրապի մեջ, Տրդատի դիվահարվելը ու Վաղարշապատի բնակիչների պատուհասվելը և Աստվածային հայտնությամբ Գրիգորի դուրս գալը վիրապից, նրա քարոզությունը և Աստվածորդու իջնելու տեսիլքը, Ս. Էջմիածնի հիմնարկությունը, թագավորի և ամբողջ ժողովրդի բժշկվելը դիվահարոթյունից, Հայաստանի մկրտությունը, քրիստոնեության տարածումը և Առաքելական Աթոռի նորոգությունը: Երրորդը հիշեցնում է Աստվածային հայտնությամբ նրա Սուրբ նշխարների գտնվելը, Գառնիկ ճգնավորի ձեռքով, որը Հայաստանի պարծանքն է և անգին գանձը: Նա համարվում է երկրորդ Լուսավորիչ և Հայր Հայաստանի:

§71

Հ.Ի՞նչ տոն է Գաբրիել և Միքայել Հրեշտակների տոնը:

Պ.Այս տոնը սահմանված է ի պատիվ բոլոր հրեշտակների` երկնային զորքերի` մեր աներևույթ պաշտպանների և պահապանների: Միքայելը և Գաբրիելը համարվում են հրեշտակապետեր, որի համար երկրային եկեղեցին տոնում է երկնային եկեղեցու անդամների տոնը, որպես իր փառաբանակցի Ամենասուրբ Երրորդությանը: Եվ որ նրանցից յուրաքանչյուրը մեր յուրաքանչյուրի պահապանն է, ինչպես ասաց Փրկիչը:

§72

Հ.Ի՞նչ նշանակություն ունի Ամենայն Սրբոց տոնը:

Պ.Մինչև 15-րդ դարը Սրբոց տոները սահմանվել են ազգային ժողովներով և իհարկե եղել են այնպիսի անձինք, որոնք իրենց կյանքը զոհել են Ավետարանի համար` թե´ նահատակությամբ, թե´ ճգնությամբ և թե´ սրբակեցությամբ, ուստի եկեղեցին սահմանել է ընդհանուր տոն` « Ամենայն Սրբոց, հնոց և նորոց, յայտից և անյայտից» անունով:

Հ.Ի՞նչ է սովորեցնում այս տոնը:

Պ.Թե ամեն մարդ, որ իր կյանքը կառուցում է սրբության, առաքինության և Աստվածային օրենքի մեջ` տոնվում է եկեղեցում ի թիվս հայտնի սրբերի, միայն նրա անունն առանց հիշելու:

§73

Հ.Ի՞նչ են տաճարական տոները:

Պ.Տաճարական տոները եկեղացական այպիսի հանդիսություններ են, որոնք կատարվում են սրբերի հիշատակության և փառաբանության համար, որոնց անունով կառուցված է եկեղեցին:

Հ.Ինչպե՞ս է այս տոնը կատարվում:

Պ.Մեծ հանդիսավորությամբ, որովհետև ինչպես մոտակա, նույնպես և հեռավոր վայրերի բնակիչներ ուխտի են գալիս այն եկեղեցին, որ սրբի անունով որ շինված է: Առաջին երեկոյից սկսած` ողջ օրը զանգահարություններ են լինում, մատուցվում է Ս. Պատարագ, եկեղեցին զարդարված է լինում, Ս. մասունքով Խաչալվա են անում, ոչխարներ են մորթում և բաժանում աղքատներին, յուրաքանչյուր ընտանիքին առանձին սեղան են պատրաստում և երգերով վայելում են:

Հ.Ի՞նչ է սովորեցնում այս տոնը:

Պ.Այս տոնը սովորեցնում է, որ յուրաքանչյուր մարդ պետք է սրբությամբ անցկացնի իր կյանքն աշխարհի վրա, որպեսզի նրա բարի հիշատակը մահից հետո անմոռաց մնա ամենքի սրտում, ամեն մարդ աշխատի բարի գործերով նրան նմանվել և Աստծուն հաճելի լինել ու նրա հետ ժառանգել երկնքի արքայությունը:

§74

Մեծ պահքի առաջին և երկրորդ կիրակիներ: Ադամի` դրախտից արտաքսվելու և նրա զղջման հիշատակը:

Հ.Մեծ պահքի սկզբում եկեղեցին մեզ ի՞նչ է հիշեցնում:

Պ.Հիշեցնում է մեր նախահոր անհնազանդությունը Աստվածային պատվիրաններին և դրախտից արտաքսվելուց հետո նրա զղջումը, որի համար Բուն Բարեկենդանի կիրակիի նախորդ օրը երեկոյան սուրբ սեղանը ծածկում են` վարագույրը քաշելով, որպես հիշատակ դրախտից Ադամի արտաքսվելուն, և երկու կիրակիների շարականները նույնն են պատմում:

Հ.Այս նկարագրությունն ի՞նչ է սովորեցնում:

Պ.Պահքի սկզբում մեզ հիշեցնում է, թե որքան կորստաբեր է որկրամոլությունը և որքան փրկարար են ժուժկալությունն ու պահքը, որպիսի զղջալուց առաջ հիշենք մեր բնության սկզբնական կատարելությունը և ջանանք կորցրածը ետ բերել:

Հ.Ի՞նչ Ավետարան է կարդացվում այդ կիրակի:

Պ.Այս օրվա Ավետարանը մեզ զգուշացնում է կեղծավոր պահքից` այսինքն արտաքին պահեցողությունից և սովորեցնում է ճշմարիտ պահքը, որն Աստվածահաճո է. «Յորժամ պահիցէք մի լինիք իբրև զկեղծաւորսն տրտմեալք, որ ապականեն զերեսս իւրեանց, որպես զի երևեսցին մարդկան թէ պահիցեն, ամեն ասեմ ձեզ` այն իսկեն վարձք նոցա. այլ դու յորժամ պահիցես, օծ զգլուխ քո, և լուա զերեսս քո, զի մի երևեսցիս մարդկան իբրև զպհօղ, այլ Հօրն քում ի ծածուկ, և Հայրն քո, որ տեսանէ ի ծածուկ, հատուսցէ քեզ յայտնապես» (Մտթ. Զ.16-18): Ճշմարիտ պահք է չարությունից հոռանալը, չչարախոսելը,սրտմտությունից հեռանալը, հաճույքից հրաժարվելը, ստից ու սուտ երդումից հրաժարվելը և այլն:

Երրորդ կիրակի`«Անառակ Որդու»

Հ.Ասա′ «Անառակ Որդու» առակի բովանդակությունը:

Պ.Մի մարդ երկու որդի ուներ: Նրանցից կրտսերը, հորից խնդրելով ժառանգության`իրեն հասնող մասը, գնաց հեռու աշխարհ և անառակությամբ վատնեց ամբողջը: Ապա սով սկսվեց այդ կողմերում, և նա մեծ նեղության մեջ ընկավ: Շուտով խելքի եկավ, հիշեց իր հոր հարստությունը, բարությունն ու գթասրտությունը: Մտածեց`գնալ ընկնել հոր ոտքերի տակ և ներում խնդրել: Իսկ գթառատ հայրը, տեսնելով նրան, գրկեց, ընկավ պարանոցով, համբուրեց, հագցրեց նոր զգեստներ, մատանին դրեց մատին, ուրախության սեղան պատրաստեց և ասաց. «Իմ այս որդին մեռած էր և հարություն առավ, կորած էր և գտնվեց»:

Հ.Ինչ՞ է հիշեցնում մեզ այս առակը:

Պ.Այս առակը մեզ հիշեցնում է մեր անկեալ վիճակը, դրախտից արտաքսվելը, hորդորում ապաշխարել և ցույց տալիս, թե ինչքան օգտակար է անձնական խոստովանությունը:

Չորրորդ կիրակի`«Անիրավ տնտեսի» նաև մեծահարուստի և աղքատ Ղազարոսի

Հ.Ինչ՞ է ուսուցանում «Տնտեսի» և մյուս առակները:

Պ.Եկեղեցին տնտեսի առակով հիշեցնում է, թե մարդը աշխարհի վրա Աստծուց կարգված է տնտես: Սրանով ևս մեկ անգամ հիշեցնում է Ադամի երջանիկ վիճակը դրախտում, որտեղ ինքն էր տնտեսը և աշխարհի իշխողը: Իսկ մեծահարուստի և աղքատ Ղազարոսի առակով ցույց է տալիս մարդու վախճանը: Մեկին հանգիստ է նախապատրաստված Արքայության մեջ, իսկ մյուսին` պատիժ` դժոխքում:

Հինգերորդ կիրակի`«Դատավորի»

Հ.Ինչ՞ է հիշեցնում դատավորի առակը:

Պ.Հիշեցնում է մարդկային թուլությունը, հեշտասիրության նկատմամբ հակումը: Մարդու միտքն է իր դատավորը, որի համար էլ ուսուցանում է մեզ ամեն ժամ աղոթքի կանգնել և չձանձրանալ: Փարիսեցու և մաքսավորի օրինակով էլ ցույց է տալիս, թե ինչպես պետք է աղոթել:

Վեցերորդ կիրակի` «Գալստյան»

Հ.Ինչ՞ է ուսուցանում «Գալստյան» կիրակին:

Պ.Ուսուցանում է, որ Քրիստոսի առաջին գալուստը մեղավորների փրկիության համար էր, իսկ երկրորդը` նրանց դատապարտման և հավիտենական տանջանքի:

«Ղազարոսի հարություն»-ը

Հ.Ինչ՞ է ուսուցանում Ղազարոսի հարությունը, որ հիշատակվում է Ծաղկազարդի նախորդ օրը

Պ.Ծաղկազարդի նախորդ օրը եկեղեցին կատարում է Ղազարոսի հարութան հիշատակությունը և հիշեցնում, թե ինչպես Հիսուս չորս օրվա մեռելին հարություն տվեց: Այս հիշատակությունը մեզ ցույց է տալիս Քրիստոսի աստվածային զորությունը:

Չարչարանքի շաբաթ

Հ.Ինչ՞ է հիշեցնում մեզ եկեղեցին չարչարանքի շաբաթով:

Պ.Մեր Տեր Հիսուս Քրիստոսի կամավոր չարչարանքը և մահը մեզ համար:

Հ.Ի՞նչ առանձին հիշատակություն և աստվածպաշտական արարողություններ են կատարվում առաջին երեք օրը:

Պ.Առավոտյան ժամերգության ընթացքում կարդում են Ավետարան, իսկ երեկոյան ժամերգության ժամանակ`ընթերցվածներ և Ավետարան: Պատարագ չի մատուցվում այս օրերին, եթե Ավետման տոնը չհանդիպի:
	Երկուշաբթի աշխարհի արարչության հիշատակն է, Ադամի արտաքսվելու և Իր Որդուն առաքելու աստվածային խոստման: Կարդացվում է Ծննդոց 1-ին,2-րդ և 3-րդ գլուխները:
	Երեքշաբթին ջրհեղեղի հիշատակության օրն է: Նաև տաս կույսերի, քանքարների օգտագործողների և թաքցնողի, նաև ահեղ դատաստանի, որով մեզ ուսուցանում է մտքի արթնություն բարեգործության մեջ: Կարդացվում են վերը նշված հատվածները և Ավետարան:
	Չորեքշաբթին Սոդոմի և Գոմորի հիշատակությունն է: Կարդացվոմ է այդ հատվածը և մեզ հիշեցնում Աստծու անաչառ դատաստանը չապաշխարողների համար, նաև Հուդայի մատնության, պոռնիկ կնոջ կողմից Քրիստոսի օծման հիշատակը:

Ավագ հինգշաբթի

Հ.Ի՞նչ է հիշեցնում մեզ այս օրը եկեղեցին:

Պ.Հիշեցնում է Խորհրդավոր ընթրիքը, որ Հիսուս կատարեց առաքյալների հետ Վերնատանը, որտեղ և հաստատեց քրիստոնեաների համար Հաղորդության խորհուրդը` Հին Ուխտի զատկի գառի փոխարեն տալով իր մարմինը և արյունը:

Հ.Ի՞նչ արարողություններ են կատարվում այդ օրը:

Պ.Պատարագից առաջ ծածկվում է ս. Սեղանը: Շատ սաղմոսներ են կարդացվում, նաև` ս. Բարսեղի աղոթքը, երգում են ապաշխարության շարակններ, և այդ օրն արձակվում են ապաշխարողները: Այնուհետև սկսվում է ս. Պատարագը, և Հավատամքի ժամանակ բացվում է ս. Սեղանը: «Հայր մեր»-ից առաջ կարդացվում է ս. Բարսեղի աղոթքը` Հաղորդության վերաբերյալ` ժողովրդին ցույվ տալու համար Հաղորդության մեծ խորհուրդը, իսկ երեկոյան կատարվում են ոտնլվայի և յուղի օրհնության կարգերը:

Հ.Ինչպե՞ս է կատարվում ոտնլվան:

Պ.Երեկոյան ժամերգություն չի լինում, այլ միայն ոտնլվայի կարգն է կատարվում, բայց ավելի հանդիսավոր է լինում արքեպիսկոպոսանիստ քաղաքներում: Նախ երգում են սաղմոսներ և շարականներ, ապա կարդում են ընթերցվածներ: Այնուհետև դպիրները երգում են. «Այսօր անճառ» կամ «Վերաձգողն երկնից»: Եպիսկոպոսը բեմի վրա է դնում խույրը, եմիփորոնը և շուրջառը, կապում է ղենջակը, ծնկում է և սկսում է լվանալ ու յուղ քսել ներկա քահանաների ոտքերին: Այս ամենն անելուց հետո եպիսկոպոսը նորից զգեստավորվում է և կարդում Ավետարան. և «Եւ յօրժամ լուաց զոտս նոցա…» (Հովհ. 13: 12-15): Ոտնլվան սահմանվել է 5-րդ դարում:

Հ.Ինչու՞ ենք յուղ գործածում ոտնլվայի ժամանակ:

Պ.Յուղը գործածում ենք այն կնոջ օրինակով, որ օծեց Քրիստոսի ոտքերը:

Հ.Ինչ՞ է ուսուցանում մեզ Փրկիչը ոտնլվայի կարգով:

Պ.Ուսուցանում է մեզ լինել հեզ և խոնարհ, ինչպես բացատրում է Հովհաննես առաքյալը, այսինքն` ոչ թե լեզվով, այլ գործերով և ճշմարտությամբ:

Հ.Ինչու՞ է եկեղեցին Փրկչի սիրո բազմաթիվ արտահայտումներից միայն ոտնլվան այդպիսի հանդիսավորությամբ անում:

Պ.Այն պատճառով, որ առքյալների ոտքերը լվանալն ավելի կենդանի և պարզ կերպով ներկայացնում է քրիստոնեական սիրո հատկությունները, իսկ այս սիրուց ավելի մեծ սեր, ըստ Փրկչի խոսքի, մյուսի համար զոհվելն է:

Հ.Ի՞նչ նշանակություն ունի ոտնլվան:

Պ.Ոտքերը լվանալը դեռ հին ժամանակներից սովորություն էր ծառաների համար, իսկ եթե տանուտերն էր կատարում, ապա դրանով ցույց էր տալիս։ իր խոնհարությունը և անձնազոհ պատրաստակամությունը` ծառայելու մյուսին: Ահա թե ինչ է նշանակում Փրկչի արածը, որ նույն կերպ անում է եպիսկոպոսը եկեղեցում: Հենց սրա մեջ է կայանում քրիստոնեական ճշմարիտ սերն ու խոնհարությունը: Բոլորը հավասար են, թեկուզև եպիսկոպոսները աստիճանավոր են: Թեպետ մեր ժամանակներում չկա սովորություն մյուսների ոտքերը լվանալու, սակայն դրա փոխարեն պարտավոր ենք լվանալ մյուսների վերքերը, ծառայել նրան կարիքներին, օգնել հիվանդության ժամանակ և այլն:

Ավագ Ուրբաթ

Հ.Ի՞նչ է հիշեցնում մեզ եկեղեցին Ավագ Ուրբաթ օրը:

Պ.Հիշեցնում է Հիսուս Քրիստոսի դատը և խաչի դատապարտվելը, մահը, խաչից իջեցնելը և թաղումը:

Հ.Ի՞նչն է ծեսի մեջ հատկանշական այս օրը:

Պ.Քանի որ այս օրը տարվա մեջ յուրահատուկ է, ուստի աստվածպաշտությունը նույնպես առանձնահատուկ է: Ս. Սեղանը ծածկում են սև վարագույրով, և մնում է միայն խաչելության պատկերը: Կեսգիշերին սկսում են կատարել գիշերային և առավոտյան ժամերգությունները` սգաձայն եղանակով: 13 կերոններ վառված դրվում են բեմի վրա և կարդացվում են 6 Ավետարաններ, որոնք պատմում են Քրիստոսի չարչարանքների մասին, և յուրաքանչյուր Ավետարանի ավարտից հետո, երկուական մոմ են հանգցնում, և միայն մեջտեղի մեկ մոմն է մնում: «Տեր յերկնից» շարականի ժամանակ հանգցնում են բոլոր կանթեղները և մյուս մոմերը, իսկ այն մի մոմը, որը մնացել էր բեմում, տանում են վարագույրի հետևը: Երգում են «Փառք ի բարձունս» երգը, սույն մոմը հետո դուրս են բերում, և շարունակվում է առավոտյան ժամերգությունը. վերջում Խաչն ու Ավետարանը դնում են գրակալի վրա և երգում.«Խաչի քո Քրիստոս երկիրպագանեմք»(Խաչի կանոն) և այլն:

Հ.Ի՞նչ է ցույց տալիս այդ գիշերապաշտոնը:

Պ.Խորհրդավոր ընթրիքից եղած դեպքերը այն է`պարտեզի մեջ երեք անգամ աղոթելը, զինվորների հետ Հուդայի գալը և Նրանց ձեռքը մատնելը, Աննայի և Կայափայի ապարանք տանելը, ծեծելը, երեսին թքելը, ապտակելը, մինչև առավոտ անարգելը, Պետրոսի երեք անգամ ուրանալն ու զղջումը:

Հ.Ի՞նչ է նշանակում սեղանի տասներկու մոմերի հանգցնելը:

Պ.Ամեն մի Ավետարանի կարդալ վերջացնելուց հետո հանգցնում են երկու մոմ, որ նշանակում է աշակերտների նրան թողնելն ու փախչելը, իսկ մեջտեղի վառված մոմը Քրիստոսի օրինակն է որպես միայնակ ու անօգնական մնացածի:

Հ.Ինչպե՞ս է կատարվում ճաշու ժամը:

Պ.Բոլորովին տարբեր. նախ ասում են «Ողորմեանները» պատշաճ երգերով ու աղոթներով հանդերձ, ապա տասնվեց մարգարեական ընթերցվածքներ են կարդում, որպես Քրիստոսի մասին նրանց կանխագուշակումների կատարում և առաքելական, որպես ակնատես վկաների, ու չորս գլուխ խաչելության Ավետարան: Ապա «Խաչի քո Քրիստոս» երգը:

Հ.Ի՞նչ է նկարագրում այդ աստվածպաշտությունը:

Պ.Առավոտյան Քրիստոսին Պիղատոսի մոտ տանելը, նրա Հերովդեսի մոտ ուղարկելը և արհամարանքով ետ գալը, Պիղատոսի կողմից մահվան վճիռ տալը և խաչելը Գողգոթա լեռան վրա, արևի խավարումն ու երկրի մթանալը, նաև մյուս հրաշքները և մարդկային հոգու իշխանաբար ավանդելը:

Հ.Ինչու՞ Ավագ Ուրբաթ օրը պատարագ չի մատուցվում:

Պ.Որովհետև այն օրը Ինքը`հավիտենական Քահանայապետ Քրիստոս է Հայր Աստծուն Իրեն պատարագում Խաչի վրա և Ինքն է միջնորդ ու բարեխոս Հայր Աստծու մոտ մեր փրկության համար:

Հ.Ի՞նչ է կատարվում երեկոյան ժամերգության ժամանակ:

Պ.Կատարվում է Թաղման կարգ: Խաչը դնում են գրակալի վրա, ծածկում սպիտակ պաստառակալով, կարդում են Ավետարան, ապա սովորական ժամերգություն է կատարվում, «Լոյս Զուրաթ» երգը, նախատոնակ և սրանից հետո «Խաչի Քո Քրիստոս»:

Հ.Ի՞նչ է ցույց տալիս պաստառակալը:

Պ.Պաստառակալը ցույց է տալիս Քրիստոսի թաղումը, և այն պաստառը, որով պատեցին Նրան և դրեցին գերեզմանի մեջ:

Ավագ Շաբաթ

Հ.ՈՒ՞մ է նվիրված Ավագ Շաբաթ օրը:

Պ.Ավագ Շաբաթ օրը նվիրված է Քրիստոսի թաղմանը, գերեզմանում մնալուն և դժողք իջնելուն:

Հ.Ինչպե՞ս է կատարվում այդ օրվա աստվածպաշտությունը:

Պ.Գիշերը հսկում է լինում, հոգևորականները կանգնում են խորանի առաջ և կատարում գիշերային ժամերգություն: Երգում են «Մահու դատեա» երգը, առավոտյան սարկավագը, բուրվառը ձեռքին, խնկարկում է ի հիշատակ յուղաբեր կանանց: Կարդացվում է գիրք և գերեզմանին կնքման Ավետարան, իսկ վերջում «Խաչի Քո Քրիստոս» երգը: Երեկոյան կատարվում են ընթերցումներ Հին Կտակարանից և Ճրագալույցի պատարագ:

Հ.Ինչու՞ է Հայոց եկեղեցին Զատկի շաբաթ օրը լուծում պահքը, բացի մսից:

Պ.Հայաստանյայց եկեղեցին հենց սկզբից էլ պահել է ավանդությունը և այդ օրն է լուծում պահքը` ձկով, ձվով, յուղով, պանրով, կաթով: Ինչպես գիտենք, մյուս քրիստոնեական եկեղեցիները նույնպես այդ օրն էին լուծում: Երրորդ դարում Բասիլիդես անունով մի մարդ Ալեքսանդրիայի հայրապետին հարցրեց, թե երբ պետք է լուծել պահքը: Պատճառն այն էր, որ այդ դարում Զատիկը շատ տեղերում նշվում էր հրեաների պասեքի տոնին, ասելով, թե Հիսուս Քրիստոս այդ օրը կերավ գառը, ուստի մենք էլ պետք է այդ օրը տոնենք: Իսկ շատերն էլ ասում էին, թե պետք է մինչև Քրիստոսի հարությունը համբերել: Դիոնիսոսն ասաց. «Մեր Տէր Հիսուս Քրիստոս յարութենէն յետոյ պետք է կատարել տօն եվ ուրախութիւն…» (Լապպե. Հավաք. ժողովոց. հատ. Ա. Էջ 830 ):
	Սուրբ Կյուրեղ Ալեքսանդրացին Թեոդոս կայսերն ուղղված նապակում ասում է. «Պիտի պահենք այն օրը, որ օրը մատնեցավ, և պիտի սպասենք Նորա յարութեանը…» (Պարապ. ԻԹ):
	Այս գրվածքներից երևում է, որ հույն եկեղեցին հինգերորդ դարից առաջ Ճրագալույցին լուծում էր պահքը: Գրիգոր Լուսավորիչը դա վերցնելով ավանդեց մեզ: Սա հաստատված է Մատթեոսի ավետարանական պատմության վրա, թե` շաբաթ երեկոյին Մարիամ Մագդաղենացին և մյուս Մարիամը (Կղեովպա) եկան Հիսուսի գերեզմանը տեսնելու և լսեցին հարության ավետիս:

Հինանց կիրակի

Հ.Ի՞նչ հիշատակ ունի Նոր Կիրակին:

Պ.Զատիկի երրորդ կիրակին կոչվում է Նոր Կիրակի կամ Կրկնազատիկ, որովհետև Հիսուս հարությունից հետո երևում է աշակերտներին վերնատան մեջ, որի դռները փակվել էին` վախենալով հրեաներից, Թովմա առաքյալին ցույց տոլիս ձեռքերի և ոտքերի խոցված տեղերը և հանդիմանում նարան թերահավատության համար: Եկեղեցին կատարում է այս հիշատակը, որպես Զատկի նավակատիք: Հույները կոչում են Թովմայի կիրակի:

Հ.Երրորդ կիրակին ինչու՞ է կոչվում Աշխարհամատռան:

Պ.Աշխարհամատուռ նշանակում է երևելի մատուռ կամ եկեղեցի,ո ւր գնում են աշխարհի տարբեր կողմերից, ինչպիսին էր առաջին կաթողիկեն, որն առաքյալները հիմնադրեցին Վերնատան մոտ: Բոլոր ավագ եկեղեցիները կամ թագավորական մատուռները կոչվում են Աշխարհամատռան: Այս օրվա «Հարց»-ը մյուս շարականների հետ եկեղեցու տոն է ցույց տալիս: Հայաստանյայց եկեղեցու մեջ այս անվան գլխավոր տեղն է գրվում Կաթողիկե Էջմիածնի տոնը, որպես թագավորական և հայրապետական եկեղեցի կամ մատուռ` հայոց ազգի համար:

Հ.Ո՞ր լեզվի բառ է մատուռը:

Պ.Սա հունարեն բառ է` «մառտիռիոն», որպես մարտիրոսների նահատակության վայր: Առաքյալների ժամանակ Երուսաղեմում շինվեց մարտիրոսների ընդհանուր եկեղեցի, և ամեն մարդ այդ եկեղեցու անդամ էր, դրա համար էլ կոչվեց աշխարհամատռան: Այնուհետև սկսեցին կառուցել մարտիրոսների գերեզմանների վայր: Նրանց տոներին ամեն կողմերից ժողովուրդ է գալիս հարգելու և պատվելու նրանց հիշատակը:

Հ.Ինչու՞ է չորրոդ կիրակին կոչվում Կարմիր կիրակի:

Պ.Կարմիր կիրակիի համար չկա որևիցե ավանդություն: Ուղղակի համարվում է հարության կիրակիներից մեկը և հիշվում Հիսուսի յոթերորդ անգամ աշակերտներին երևալը` Տիբերական ծովի ափին, երբ Պետրոսին երեք անգամ հարցրեց, թե սիրում է իրեն (Հովհ. 23):

Հ.Ինչու՞ է հինգերորդ կիրակին կոչվում Երևման Խաչի:

Պ.Այն կապված է մի դեպքի հետ, երբ 351 կամ 352 թվականի մայիսի 7-ին` ս. Կյուրեղ Երուսաղեմացի հայրապետի ժամանակ, երկնքում մեծ խաչ երևաց, որ ձգվում էր Գողգոթայից մինչև Ձիթենյայց լեռը: Այն նսեմացրեց արեգակի լույսը և երկար ժամանակ այդպես մանց: Այն տեսնելով` մոտ հարյուր հազար հոգի հավատացին Քրիստոսին և մկրտվեցին: Այնուհետև ս. Կյուրեղ Երուսաղեմացին թուղթ գրեց արիոսական Կոստանդ կայսրին, և տոն սահմանվեց:

Հ.Ինչու՞ է յոթերորդ կիրկին կոչվում Երկրորդ Ծաղկազարդ:

Պ.Երկրորդ Ծաղկազարդ անունն է տվել Ներսես Շնորհալու եղբայր` Գրիգոր Վկայասեր կաթողիկոսը: Նա վերցրել է իր նախահոր` Գրիգոր Լուսավորչի վարքաբանությունից: Գրիգոր Լուսավորիչը վիրապի մեջ մխիթարվում էր մի հրեշտակից, որը մի օր չի երևում: Հաջորդ օրը գալով ասում է, որ Հիսուս, երբ համբարձվեց և մտավ երկինք, հրեշտակների ամեն դասում մեկ օր մնաց: Այդ օրն էլ հեն իրենց դասի օրն էր, դրա պատճառով էլ չէր եկել:

Հոգեգալստյան կիրակիից մինչև Վարդավառ

Հ.Ինչու՞ ենք Հոգեգալստյան առաջին կիրակին կոչում Հարության Կիրակի:

Պ.Քանի որ Զատկից մինչև Հոգեգալուստ եկեղեցին ամեն օր Տերունի տոն է տոնում, ապա Հոգեգալստից հետո սկսում է տոնել նաև սրբերի տոները, այդ պատճառով հարության կիրակիներ են կոչվում մինչև Բուն Բարեկենդան ընկած կիրակիները: Պատահում է, որ Վարդավառի, Վերափոխման և Խաչի տոները կիրակի օր են ընկնում, բայց հարության հիշատակը կատարվում է Յուղաբերից կարգը կատարելով:

Հ.Ի՞նչ երևելի տոներ են լինում հոգեգալստի երկրորդ շաբաթվա ընթացքում:

Պ.Սուրբ Հռիփսիմյանց և Գայանյանց, Հովհաննու Կարապետի և Աթանագինե եպիսկոպոսի, իսկ շաբաթ`ս.Գրրիգոր Լուսավորչի ելն ի վիրապն:

Հ.Ի՞նչ են հիշեցնում մեզ Հռիփսիմյանց և Գայանյանց տոները:

Պ.

1.Այս տոները մեզ հիշեցնում են Հռիփսիմե կույսի հաստատուն մնալը քրիստոնեական հավատի մեջ, կուսության սուրբ պահելը, քանի որ Քրիստոսի հարսն էր, աշխարհային փառքը և թագուհի լինելն անարգելը, հսկա թագավորին հաղթելը:

2.Գայանեի թագավորի հրամանը չկատարելը:

3.Հիշեցնում է նաև, որ օրիորդները և կանայք ևս կարող են անմահանալ առաքինությամբ, եթե վառված լինեն քրիստոնեական հավատով, հույսով ու սիրով:

4.Նաև երեսունհինգ ընկերներով նահատակվելը:

Եկեղեցին նրանց տոնին հանդիսավորություն տալու համար երեկոյան նախատոնակ է անում, իսկ հաջորդ օրը` պատարագ:

Հ.Ի՞նչ է հիշեցնում մեզ սուրբ Կարապետի և Աթանագինես եպիսկոպոսի տոնը:

Պ.Այս տոնը գլխավորապես հիշեցնում է մեզ ս. Գրիգոր Լուսավորչի եպիսկոպոս ձեռնադրվելը Կեսարիայում, այնտեղից ս.Կարապետի և Աթանագինես եպիսկոպոսի մասունքները բերելը, նրանց անուններով երկու տեղ` Տարոնում և Արածանի գետի մոտ, եկեղեցի շինելը: Սրա պես և թե պետք է սրբերի մասունքները հարգել և պատվել, որպես Քրիստոսի կենդանի վկաներ, բարեխոս ունենալ նրանց առ Աստված: Սկզբնական շրջանույմ քրիստոնեության մեջ ընդունված էր դա, և հայոց ազգը նույն կերպ սկսեց վարվել և շարունակում է մինչև այսօր:

Հ.Ինչու՞ է երկրորդ կիրակին կոչվում Կաթողիկե ս. Էջմիածնի:

Պ.Այս տոնը կարգել է ս. Գրիգոր Լուսավորիչը, երբ ավարտեց Էջմիածնի տաճարի շինարարությունը, և օրհնեց այն: Սկսվեցին աստվածպաշտական արարողությունները և կոչվեց Կաթողիկե, այսինքն` ընդհանուր հայոց ազգի Մայր եկեղեցի և իսկական Հայրապետական Աթոռ, որտեղ նստողն է միայն Լուսավորչի իրավական հաջորդը:

Հ.Ի՞նչ է հիշեցնում մեզ Ներսես Մեծի տոնը, որ կատարում ենք երկրորդ կիրակիի շաբաթ օրը:

Պ.Ներսես Մեծի տոնը հիշեցնում է մեզ, թե նա էր արժանավոր ժառանգը և հաջորդը իր նախահոր: Նա եկեղեցական կարգերը նորոգեց, շինեց հիվանդանոցներ, հյուրանոցներ, անկելանոցներ, ախքատանոցներ, վանքեր, մենաստաններ և ուսումնարաններ, կարգեց կաթողիկոսի խորհրդական տասներկու եպիսկոպոսներ: Ինքը առաջինը ստացավ Պատրիարք տիտղոսը, նրա ժամանակ սահմանվեց Հայոց կաթողիկոսների տեղում ձեռնադրվելը:

Հ.Ի՞նչ է ուսուցանում այդ հիշատակը:

Պ.Ուսուցանում է այն, թե կաթողիկոսները և եպիսկոպոսները, որպես Լուսավորչի օրինավոր հաջորդներ, Ներսես Մեծի օրինակով աչալրջությամբ պետք է հետևեն Աստծո ժողովորդին, եկեղեցուն, վանքերին, հոգևորականներին, խնամարկեն և հոգան աղքատների և հիվանդների պետքերը, լինեն անշահասեր և բարի օրինակ բոլորի համար:

Հ.Ի՞նչ է հիշեցնում մեզ ս. Սահակի և ս. Մեսրոպի տոնը:

Պ.Հիշեցնում է նրանց ազգասիրությունը, արած գործերը, գրերի գյուտով Աստվածաշունչ Մատյանի թարգմանությունը և ուսումնարաններ բացելը:

Հ.Ի՞նչ է ուսուցանում այդ հիշատակը:

Պ.Ուսուցանում է, թե բոլոր հոգևորականների, մանավանդ` բարձր աստիճանավորների պարտականությունն է հոգալ ազգի և եկեղեցու օգուտը, անքուն հսկել նրանց, լրացնել պակասը, ամեն տեղ ուսումնարաններ բացել` զավակների կրթության համար:

§95

Հ.Ի՞նչն է հիշեցնում մեզ Տրդատ Թագավորի տոնը:

Պ.Այն` թե Տրդատը չարչարեց սուրբ Գրիգորին, և նրան Վիրապի մեջ նետեց, թե հսկա թագավորը հաղթվեց մանկամարդ օրիորդ սուրբ Հռիփսիմե կոյսից, նրա հալածանքները քրիստոնյաների դեմ , նրա դիվահարվելը, Քրիստոսին հավատալը ր բժշկությունը, մեհյաններ քանդելը, կուռքերին ջարդ ու փշուր անելը, Այաստան աշխարհում վերստին քրիստոնեության տարածելը, եկեղեցիներ կառուցելը, նրա մեծ ջերմեռանդությունը Քրիստոսի հանդեպ, նրա հաստատուն հույսը, նրա առաքինի ընթացքը, որ զզվելով նախարարների հոռի կյանքից, թողեց թագավորական գահը, թագն ու փառքը, և առանձնանալով Սեպուհ լեռան Մանյա այրի մեջ. վարեց չգնավորական կյանք և նախարարաներից թունավորվելով մահացավ:

Հ.Ի՞նչ է ուսուցանում այս հիշատակը:

Պ.Ուսուցանում, որ աշխարհի փառքը, մեծությունը, մինչև անգամ թագավորական գահը անցավոր և ունայն են, այլ պետք է մտածել անանցանելի փառքի և մեծության ու հավիտենական արքայության մասին:

§96

Հ.Ի՞նչու է չորրորդ կիրակին կոչվում Աստվածածանի տուփի գտնվելու կիրակի:

Պ.Մեր հայսմավուրք պատմում է, որ հուլիսի 2-ին երկու իշխաններ Երուսաղեմ ուխտի գնալով, հասնում են Գալիլիա, այնտեղ մի հրեա կնոջ մոտ, տան դռանը տեսնում են շատ ցավագարներ: Հետաքրքրությունից մղված մտան տուն և տեսան մի տուփ և դարձյալ գալով ետ իսկական տուփը վերցնում են, փոխարենը դնելով նոր տուփ:Տւոփը տանում են Կոնստանդնուպոլիս, պատմում այդ մասին պատրիարքին, իսկ նա հանդիսավորությամբ այն դնում է եկեղեցում, ու կարգում է տոն հուլիսի 2-ին, որ տոնում է հունաց եկեղեցին:

§97 Վարդավառից մինչև Աստվածածնի վերափոխումը

Հ.Ի՞նչն է հիշեցնում մեզ եեսոսի տիեզերական սուրբ ժողովը, որ տոնում են Վերափոխման Բարեկենդանի շաբաթ օրը:

Պ.Հիշեցնում է հույների Նեստոր պատրարքի աղանդավորությունը, որ աստվածությունը բաժանում էր Քրիստոսի մարդկությունից, և ընդունում էր լոկմարտ, և սբ. Կույսը մարդածին և ոչ Աստվածածաին, որով եկեղեցու մեջ մեծ խռովություն առաջացրեց, որի դեմ հանդես եկավ Ալեքսանդրայի սուրբ Կյուրեղ հայրապետը և Թոդորոս կայսեր հրամանաով տիեզերական ժողով գումարվեց Եփեսոս քաղաքում 431թվականին, 200 հայրապետներ, որոնք դատապարտեցին Նեստորին և նրա համախոհներին, սահմանեցին Քրիստոսի մեկ աստվածային անձը, և սուրբ կույսին խոստովանեցին Աստվածածին:

Հ.Ի՞նչ է ուսուցանում այս տոնը:

Պ.Եկեղեցու ուղղափառ վարդապետությունը սահմանված ժողովով, թե Հիսուսի մեջ աստվածային անձի մեջ անշփոթ ու անբաժան միավորված են 2 բնությունները Աստվածային և մարդկային, թե ՀԻսուս Քրիստոսն է ճշմարիտ միածի որդին Աստծո, և սուրբ Կույսն Աստվածածին է և ոչ մարդածին:

§98.

Հ.Ի՞նչ նշանակություն ունի Շողակաթի տոնը:

Պ.Շողակաթի տոնը հիշատակությունն է Վաղարշապատում նրա իջման, և նար գետնին խփելու, որով դղրդաց գետինը և լուսաձև կանգնեց Հայաստանի Մայր եկեղեցու կառուցման ձևը, որ կոչվում է Էջմիածին կամ իջման տեղ, այսինքն` Միածին Որդին իջավ երկնքից և աստվածային շողը հագեց, և դրա համար ասում ենք Շողակաթ:

Հ.Ի՞նչ է ուսուցանում այս տոնը:

Պ.Թե Հայաստանյաց եկեղեցու հավատի հիմքը դրեց Քրիստոս, առաջին անգամ իր նամակով ուղղված Աբգար թագավորին, սիկ երկրորդ` իր իջնելով ր մայր եկեղեցին լուսեղեն ջևով պատկերելով:

§99. Վերափոխումից մինչև սուրբ Խաչը

Հ.Ի՞նչ տոն է Աստվածածնի Գոտու գյուտը:

Պ.Հայսմավուրքը միայն այսքանն է պատմում, թե սուրբ Աստվածածնի գոտին գտան Երուսաղեմում, ու տարան Կ.Պոլիս և ողջ քաղաքն ընտառաջ գնաց և դրեցին պատվով եկեղեցում, որ կառուցվեց նրա անունով և միաժամանակ հատուկ տոն կարգվեց օգոստոսի 31-ին:

§100.

Հ.Ի՞նչ է հիշեցնում մեզ Նիկիոյ տիեզերական սուրբ ժողովը, որի տոնը կատարում ենք սուրբ Խաչի Բարեկենդանի շաբաթ օրը:

Պ.Նիկիո տիեզերական ժաղավում, ուր Կոստանդիանոսի հրամանովհավաքվեցին 318 հայրապետներ 325 թվականին հաստատեցին Աստծո Որդու համագոյ լինելը Հայր Աստծուն և նրա ծնունդը Հոր էությունից, որ հերքում էր Արիոսը: Այս ժողովում սուրբ հայրերը դատապարտեցին Արիոսին և գրեցին հավատոյ հանգանակը:

Հ.Ի՞նչ է ուսուցանում մեզ այս ժողովը:

Պ.Թե բոլոր գրվածքները, որ կան Ավետարանի և առաքելական թղթերի մեջ, պետք է ուղղափառ վարդապետությամբ մեկնել, և ոչ թե քննել, ինչպիսին է Աստծո Որդու ծնունդը, Երրորդության խորհուրդը ր այլն, ինչպես և Գրիգոր Աստվածաբանն է ասում «Լսէս չ ծնունդն, զորպէսն մի՛ քննէր»:

§101. Սուրբ խաչից մինչև Աստվածահայտնությունը

Հ.Ի՞նչ է հիշեցնում մե՛զ Վարագ խաչի տոնը:

Պ.Այն թե սուրբ Հռիփսիմյանք գալով Հայաստան` բնակվեցին Վարագա լեռան գլխին, և սուրբ Հռիփսիմեն իր հետ ունենալով Կենաց փայտի մասը` փորեց ու պահեց այնտեղ, և այն հայտնվեց 653թ.: Մեր ճառընտիրներն ու հայոմավուրքները հայտնում են, որ փետրվարի 26-ին Թողիկ ճգնավորը ավանդությամբ գիտեր այն սուրբ նշանի պահված լինելը նույն լեռան վրաք, և երբիր Հովել աշակերտի հետ աղոթքի էին կանգնել, հանկարծ լսեցին մի ձայն և Վարագա լեռան մեկ վեմի վրա տեսան պայծառ լույս և 12 լուսեղեն սյուներ նրա շուրջ մինրև օրվա վեցերորդ ժամը, ապա վեմից վերացան լուսեղեն նշանը, մտավ եկեղեցի, ու կանգնեց սեղանի վրա, նրանք ևս ներս մտան ու երկրպագեցին սուրբ նշանին. իսկ լուսեղեն սյուները մնացին 12 օր, ու հեռավոր տեղերի բնակիչներին տեսանելի եղան, և հոգևորականների ու ժողովրդի մեծ բազմությունների հավաքվեցին, որոնց հետ և Ռշտոնյաց Թեոդորոս նախարարի որդին` Վարդը, և Ներսես Շինող հայրապետը: Հետո կառուցեցին 12 եկեղեցիներ լուսեղեն սյուների տեղերում, իսկ եկեղեցին, որի մեջ հանգիստ գտավ սր. նշանը` մեծացրեցին և կաթողիկոսը սահմանեց տոն Հոկտեմբեր ամսում, հորինելով շարական` նշանաւ ամենայաղթ, և մեկ շաբաթ պահք, որ աշխարհիկ լեզվով կոչվում Վանցոց պահք:

§102

Հ.Ի՞նչ է մեզ հիշեցնում Աբգար թագավորի տոնը:

Պ.Նրա ջերմեռանդ հավատալը Քրիստոսին, և Հայաստանի առաջին լուսավորությունը քրիստոնեական փրկչի նամակին և անձեռագործ պատկերը, որ ոչ մի ազգ չստացավ այս գանձերին:

§103

Հ.Ի՞նչ նշանակություն ունեն ավագ տոները, որ տոնում ենք Քրիստոսի Ծնունդի և Մկրտությունից առաջ:

Պ.Այդ տոները կարգեց սուրբ Հովհան Օձնեցի հայրապետը և զարդարեց շարականներով: Այս տոները, ինչպես և Հայաստանի առաջին և երկրորդ Լուսավորիչների 2 տոների ժամանակ, քահանան Ավետարանը ձեռքին, և նրա շուրջ քղոցներով սարկավագները, դպիրները կերոններով և եպիսկոպոսը խնկարկելով դուրս են գալիս խորանից, և թափորով բարձրանում են բեմի վրա, և երբ երգում են վերջին տունը «և դորժամ շարժին երկինք և երկիր» և այլն, Ավետարանը բազմեցնում են սեղանի վրա, և եպիսկոպոսը խնկարկում է սեղանի շուրջը, ապա ժողովրդին, և նույն հանդեսով իջնում են և դրանով ավարտվում է:

§104. Աստվածահայտնությունից մինչև Բուն Բարեկենդանը

Հ.Ի՞նչ է նշանակում Հովհանու Կարապետի ծնունդը:

Պ.Հովհաննես Մկրտիչի փառավոր ծնունդը արդար Զաքարիայից և Եղիսաբեթից, երբ Զաքարիան ըստ պաշտոնի խնկարկում էր տաճարում, Գաբրիել հրեշտակապետը ավետիս տվեց նրան, քանզի որդի պիտի ծնվեր, և Զաքարիայի անհավատության համար, քանի որ չէր հավատացել հրեշտակի խոսքին պատժվեց համրության, այսինքն չկարողացավ խոսել, մինչև որ ծնվեց որդին. և որովհետև հակառակ հրեշտակի հրամանի կամենում էին անվանել ոչ թե Հովհաննես, այլ մեկ ուրիշ անունով, և դեռ Զքարիան համր էր, ուստի ներկա գտնվողների ակնարկությամբ գրեց տախտակի վրա, թե դրա անունը Հովհաննես է, և բացվեց լեզուն, լցվեց Սուրբ Հոգով և օրհնեց Աստծուն: Այս տոնը կատարվում է Քրիստոսի ծննդյան ութորեքի մյուս օրը, և սահմանվեց վեցերորդ դարում:

Հ.Ի՞նչ է ուսուցանում այս տոնը:

Պ.Հովհաննեսի ծնունդը հրեշտակի խոսքով էր: Այն ուրախություն էր Զքարիայի և Եղիսաբեթի համար: Այս տոնը ուսուցանում է ծնողներին, թե բարի որդիները Աստվածային ճշմարիտ պարգև են, ծնողների համար ուրախություն և փառք, ուսուցանում է մանուկներին, որպեսզի նրանք Հովհաննեսի նման, փոքր հասակում լցվեն իմաստությամբ և բարեպաշտության ոգով և ամենքին ուսուցանում է որ պատրաստեն Տիրոջ Ճանապարհը և նաև պատրաստվենք մեր մեջ Տիրոջ համար ժողովուրդ կազմել:

§105

Հ.Ի՞նչ է հիշեցնում մեզ Ղևոնդյանց քահանանների տոնը:

Պ.Այն` թե շատ քահանաներն և սարկավագներ` Հովսեփ Կաթողիկոս Վայոցձորեցի, Սահակ եպիսկոպոս Ռշտունի, Ղևոնդ Երեց և այլն, հորդորեցին ուխտապահ նախարարներին և ողջ ազգին, պատերազմել կրակապաշտ պարսիկների դեմ հավատը և եկեղեցին պաշտպանելու համար: Հետո Հազկերտի հրամանով նրանք նահատակվեցին: Նրանց հիշատակը եկեղեցին կատարում է Բուն Բարեկենդանի երեքշաբթի օրը Ղևոնդյան 7 քահանանների անունով:

Հ.Ի՞նչ է ուսուցանում սուրբ Ղևոնդյան տոնը:

Պ.Նրանց օրինակը հոգևորականներին ուսուցանում է պաշտպանել եկեղեցին և կրոնը աղանդավորներից, մինչև վերջին շունչը հավատարիմ մնալ եկեղեցուն, հորդորել ու քաջալերել ժողովրդին:

§106

Հ.Ի՞նչ է հիշոցնում մեզ սրբոց Վարդանանց տոնը:

Պ.Այն թե ուխտապահ նախարարները հավաքեցին 60 հազար զորք, որոնց պարագլուխ էր կանգնած քաջ Վարդան Մամիկոնյանը, և մեծ քաջությամբ պատերազմեցին սուրբ հավատի համար ընդդեմ պարսկական զորքերի, որոնք ցանկանում էին կրակապաշտությունը տարածել Հայաստանում, և վերացնել քրիստոնեությունը: Պատերազմի դաշտում ընկան 1036 սուրբ նահատակներ, որոնցից 9 նախարարներ էին, և Վարդան զորավարի անունով կոչվեցին Վարդանանք: Նրանց հիշատակը եկեղեցին տոնում է Ղևոնդյանց տոնից հետո հինգշաբթի օրը:

Հ.Ի՞նչ է ուսուցանում այդ տոնը:

Պ.Ուսուցանում է ողջ ազգին պաշտպանել սուրբ եկեղեցին և կրոնը, չթուլանալ ու չփոխել իր հայրենի եկեղեցին և ընդունել ուրիշ կրոն խաբվելով աշխարհային մեծությունից:

§107

Հ.Ի՞նչ է հիշեցնում Կ.Պոլսի սուրբ ժողովը:

Պ.Մակեդոնը` Կ.Պոլսի պատրիարքը, զինվեց Ս.Հոգու դեմ, թե Հոգին ծառա է և ոչ անձնավոր էություն, ուստի մեծն Թեոդոս կայսրը ժողով գումարեց Կ.Պոլսում 381թ., ուր հավաքվեցին 150 ուղղափառ հայրեր նզովեցին Մակեդոնին, ազատեցին պատրիարքությունից և աստիճանից և դատապարտեցին աղանդը ու սահմանեցին դավանել Սուրբ Հոգուն բխող ի Հորէ, էակից և փառակից Որդուն և հավելեցին Նիկիական Հանգանակի վրա և Սր.Հոգու հատվածը:

§108. Օրական, քառասնորդական և շաբաթական պահք

Հ.Ի՞նչ նպատակով է սահմանված պահքը:

Պ.Պահքը սահմանված է կերակուրներից և ըմպելիքներից ժուժկալության համար:

Հ.Տարվա մեջ ինչքա՞ն ժամանակ է հատկացված պահքին:

Պ.6 ամիս:

Հ.Ինչ կերակուրներ է արգելված պահքի ժամանակն ուտել:

Պ.Իւղ, միս, ձու, պանիր, ձուկ, կաթ և այլն, և ըմպելիքներ` գինի, օղի և այլն:

Հ.Պահքը ի՞նչ անվանումներ ունի:

Պ.Օրական, քառասնորդական, հիսնակ, նավակատեաց, առաջավորաց, և շաբաթական:

§109.

Հ.Ո՞րն է օրական պահքը:

Պ.Չորեքշաբթի և ուրբաթ օրերին, որ սահմանեցին առաքյալները: Այս պահքը ընդհանրական է բոլոր եկեղեցիների մեջ:

§110

Հ.Ո՞րն է քառասնորդականը:

Պ.Քառասնորդականը կոչվում է Մեծ պահք, որ առաքյալները սահմանեցին պահել փրկչի չարչարանքի օրերից առաջ: Բայց ամեն մի եկեղեցի պահում է 50 օր:

Հ.Ե՞րբ է սկսվում մեծ պահքը:

Պ.Մեծ պահքը սկսվում է Բուն բարեկենդանի կիրակիի երկուշաբթի օրը, բայց այս օրը և երկուշաբթի օրը աշխարհիկ լեզվով կոչվում են կճօնք, իսկ չորեքշաբթի օրվանից սկսվում է երկար ժամերգություն, և 40 օրը ավարտվում է Ղազարոսի շաբաթի ուրբաթ օրը. իսկ Ղազարոսի շաբաթից մինչև Զատկի շաբաթ երեկոյան ճրագալույցը և նավակատիքի պահքը:

§111

Հ.Ո՞րն է Հիսնակը:

Պ.Հիսնակը ծննդյան պահքն է, և ինչպես երևում է կանոններից` 4-րդ դարում է սահմանված, այնպես որ կրոնավորներն ու վանականները պահեն 50 օր, իսկ աշխարհակաները 8 օր:

§112

Հ.Որոնք են նավակատյաց պահքերը:

Պ.Աստվածհայտնության 8օր, հարության 8 օր, Վարդավառի, Վերափոխման և սուրբ խաչի 5 օր:

Հ.Ինչու՞ նավակատիքի շաբաթ օրերում միս են ուտում:

Պ.Հրեաներից տարբերվելու համար, որոնք նավակատյաց տոները կատարում էին զոհագործությամբ:

§113

Հ.Ո՞րն է առաջավորաց պահքը:

Պ.Այն ազգային պահք է, որ սահմանեց Լուսավորիչը Վիրապից դուրս գալուց հետո, երբ 65 օր քարոզում էր և հրամայեց պահել, իսկ վերջին 5 օրը ծոմ պահել:

Հ.Ինչու՞ է կոչվում առաջավորաց:

Պ.Այսինքն առաջին պահք, կամ Մեծ պահքի առաջընթաց:

Հ.Ի՞նչն է պատճառը, որ առաջավորաց պահքի 5 օրը գիրք և ավետարան չի ընթերցում և նաև սուրբ Պատարագ չի մատուցվում:

Պ.Որովհետև այդ պահքի մեջ կատարվում է խորհրդաբար Ադամի հիշատակը: Նրա անկումը ուստի գիրք և ավետարան չեն կարդացվում, որովհետև Ադամի ժամանակ չկային մարգարեները ոչ էլ Բանն Աստված էր մարմնացած, միայն ուրբաթ օրը ընթերցվում է Հովհանի մարգարեությունը:

Հ.Ինչու՞ է այս պահքը կոչվում սուրբ Սարգսի պահք:

Պ.Որովհետև նրա շաբաթ օրը կատարում ենք սուրբ Սարգիս զորավարի նահատակության հիշատակը:

§114

Հ.Ոորո՞նք են շաբաթապահքերը:

Պ.Շաբաթապահքերը սրանք են. Եղիական, Հոգեգալստյան, Լուսավորչի, Հիսնակի I կիրակին, Հակոբ Մծբնա հայրապետի և Վարագա խաչի:

Հ.Ինչու՞ պահով օրերը սրբոց հիշատակության չի կատարվում Հայաստանյաց եկեղեցում:

Պ.Որովհետև ապաշխարության օրերեն, միայն սուրբ Լուսավորչի գյուտ նշխարաց և Վարագա խաչի շաբաթներին լինում են տոներ:

Եկեղեցական աղոթքներ

Հ.Եկեղեցական գլխավոր աղոթքները որո՞նք են:

Պ.Գլխավորները սրանք են`

1.Սկիհ մաղզմայով

2.Մասնատուփ

3.Խաչվառ

4.բաժակաման,

5.քչոց

6.Բուրվառ:

§115

Հ.Ի՞նչ է սկիհն ու մաղզման:

Պ.Սկիհը Քրիստոսի սուրբ արյունը սրբագործելու համար բաժակ է: Այն նշանակում է Հիսուսի չարչարանքների բաժակը, և հիշեցնում է այն բաժակը, որով Տերը հաղորդեց Առաքյալներին: Իսկ մաղզման կլոր ափսե է, այն նշանակված է Քրիստոսի մարմինը սրբագործելու համար, խորհրդանշում է մսուրը, որի մեջ դրված էր Տերը ծնվելուց հետո և գերեզմանը, որի մեջ թաղվեց նրա սուրբ մարմինը:

§116

Հ.Ի՞նչ է մասնատուփը:

Պ.Մասնատուփը սրբազան տուփ է, որի մեջ քաղանաները պահում են սրբագործված մասը հիվանդներին հաղորդելու, մկրտության ու Դրոշմի խորհուրդները կատարելուց հետո նաև հաղորդել նորածին և հասակավոր հավատացյալ մկրտվածին:

Հ.Ի՞նչ է կոչվում հիվանդների հաղորդություն:

Պ.Թոշակ, այսինք պաշար ճանապարհի համար, այս անցավոր կյանքից դեպի հավիտենական կյանքը:

§117

Հ.Ի՞նչ է խաչվառը:

Պ.Խաչվառը զինվորյալ եկեղեցու դրոշակն է, որի վրա պատկերված է խաչելություն: Այն իբրև դրոշ տանում են եկեղեցական հանդեսների ժամանակ: Սրա գործածության սկիզբը երևում է Մեծն Կոստանդիանոսի ժամանակ, երբ գնում էր Հռոմի վրա պատերազմի. հույսը կտրել էր հաղթանակի հասնելու համար, տեսնելով զորքի սակավությունը, և ահա սուրբ խաչի նշանը ցերեկը երևաց օդում լուսաձև, այս մակագրությամբ` սրանով կհաղթես, և ապա տեսիլքի մեջ ինքը` Հիսուս Քրիստոս երևաց կայսրին և հրամայեց նկարել տալ դրոշակների վրա խաչի նշանը, որը և կատարեց Կոստանդիանոսը, և հաղթեց Հռոմին իշխող Մաքսենտիոսին: Ապա եկեղեցին սկսեց նույնը կիրառել թափորի ժամանակ, որպես դրոշ քրիստոնեական հավատի:

§118

Հ.Ի՞նչ է բաժակամանը:

Պ.Բաժակամանը արծաթից կամ ապակուց շիշ է, որի մեջ պատրաստվում է պատարագի գինին` սկիհի մեջ լցնելու համար:

§119

Հ.Ի՞նչ է քշոցը:

Պ.Սուրբ Բարսեղի պատարագամատույցի մեջ նշված է քշոցի գործածությունը պատարագի ժամանակ: Նրա ձևն այսպիսին էր. ուներ երկար կոթ, ծայրը շրջանաձև, իսկ դրա վրա քերովբեներ, սարկավագը շարժում էր այն սուրբ ընծայի վրա: Սրա գործածությունը երևում է առաքյալների ժամանակ, ինչպես հայտնի է պատգամներից:

§120

Հ.Ի՞նչ նշանակություն ունի բուրվառը:

Պ.Բուրվառն անոթ է, որի մեջ ծխում են քահանան և սարկավագը խունկ` իբրև անուշահոտություն մեր աղոթքի` ուղիղ եղիցին աղոթք իմ, որպես խունկ առաջի Քո Տէր:

§121. Տաճար կամ Աստվածապաշտության վայր

Հ.Աստվածապաշտության գլխավոր տեղը ո՞րն է:

Պ.Գլխավոր տեղը Տաճարն է, վսեմ գլխավոր սրբագործությունները անպայման այնտեղ են կատարվում:

Հ.Ի՞նչ է Տաճարը:

Պ.Տաճարը Աստծո տունն է, որի մեջ աներևութապես բնակվում է ինքն Աստված և Աստվածային շնորհական զորությունը, այնտեղ են կատարվում խորհուրդները: Այնտեղ են հավաքվում հավատացյալները, որոնք եկեղեցու անդամներն են և միայն բաղկացնում են եկեղեցին:

Հ.Ուրեմն ի՞նչ է եկեղեցին:

Պ.Եկեղեցին ոչ թե քարե կամ փայտյա շինվածի է, այլ հավատացյալների ժողով, և այն տունը ուր հատուկ որոշված է միայն աստվածապաշտության համար:

Հ.Տաճարն ինչպես է դառնում Աստծո տուն:

Պ.Նա օրհնվում է, օծվոԳալով ընծայարանի առջև սարկավագը մատուցում է նշխարն և գինին, քահանան նախ վերցնելով նշխարը` դնում է մազմայի վրա և ասում .«Յիշատակ Տէառն մերոյ և Փրկչին Հիսուսի Քրիստոս», ապա ածում է գինին սկիհի մեջ և ասում «Յաղագս Յիշատակի փրկագործ տնօրէնութեան Տէառն մերո և Փրկչին Հիսուսի Քրիստոսի»: Քրիստոսի հիշատակ է կոչվում հացն ու գինին, հենց Իր` Քրիստոսի խոսքերով. «Զայս արարեք առ իմոյ յիշատակի», որով Նրա մահը հիշում է Հոր Աստծո առջև և նրան շարժում է դեպի հաշտություն և գութ:
	Հետո կարդում է Ոսկեբերանի աղոթքը.  «ՏԷր Աստված մէր, որ զերկնավոր հացդ` զտէր մէր Յիսուս Քրիստոս», մաղթում է, որ Նա Ինքը օրհնի այդ առաջադրությունը և հիշի մատուցողին և նրանց, ում համար մատուցվում է աստվածային այդ խորհուրդը: Ապա ծածկում է սկիհը քողով և ասում. «Տէր թագաորեաց զվայելչութիւն զգէցաս» և այլն:

Պ.որ հնում այդ տաճարները կառուցվում էին Աստծո ընտրյալների անուններով, նրանց մասունքների և գերեզմանների վրա, իսկ այժմ հավատացյալները հետևելով հին ավանդությանը, եկեղցին օծելու ժամանակ դնումեն որևէ սրբի անուն, որպեսզի իրենց պաշտպանի և բարեխոսի առ Աստված:

Հ.Ինպե՞ս էր հին ժամանակներում շինության ձևը:

Պ.Երբ 3-րդ դարում քրիստոնեությունը սկսում է տարածվել, իսկ Հռոմի կայսրերից ոմանք ազատություն շնորհեցին Քրիստոսին, այն ժամանակ նրանք կառուցել եկեղեցիներ տարբեր հրապարակներում, նրան շինության ձևը, տեսնում են այժմյան եկեղեցիների շինության ձևի մեջ, մանավանդ վանքերը.

1.Բաց մուտքը կամ սրահը, ըստ Տերտուղիանոսի այնտեղ էին ապաշխարում ծանր հանցանքի մեջ ընկածները: 2) Գավիթ, որն առանձին շինություն էր, այստեղ կանգնում էին ներելի մեղք գործողները, այստեղ էր և ավազանը, որ և

2.մասից էր լինում, առջևում կանգնում էին տղամարդիկ, իսկ երկրորդում կանայք:

3.Բեմ կամ ամբիոն , որը բարձրացնում էր տաճարի մեջ դեպի արևելք մի քանի աստիճաններով:

4.Սեղան ամրացված բեմի վրա, և ունի խաչկալ:

5.Հյուսիսային պատի մեջ ուներ խորհրդանոց, ըստ Կիպրիանոսի: Եվսեբիոսն ասում էր, որ ինքն իր աչքերով է տեսել Երուսաղեմի եկեղեցու մեջ եպիսկոպոսական աթոռ, որ դնում էին բեմի վրա սկսած Հակոբոս առաքյալից, և թե Ալեքսանդրիայի եկեղեցին ուներ Մարկոս Ավետարանչի ժամանակներից, և մյուս եկեղեցիները ևս ունեին աթոռներ:

Հ.Ինչպե՞ս է կատարվում եկեղեցու հիմնարկները:

Պ.Նախ եպիսկոպոսը վերցնում է ճարտարապետական լարը և գծում է գետնի վրա շինության ձևը, ապա վերցնում է քլունգը և փորում գծած տեղը, և հետո տալիս է մշակներին փորելու: Ագաթանգեղոսը պատմում էր, որ Սուրբ Գրիգոր Լուսավորիչը իր ձեռքը վերցրեց ճարտարապետական լարը և գծեց սուրբ Հռիփսիմյանց և Գայանյանց կույսերի վկայարանների տեղը: Երբ արդեն փորված պատրաստ է հիմքը, պեիսկոպոսը զգեստավորվում է, նույնպես նաև հոգևորականները և ժողովդրի բազմությունը փորում է հիմքը: Հիմքի համար նախապես պատրաստում են 16 քար` օծում են հանուն 13 առաքյալների, 2 Ավետարանիչների` Մարկոսի և Ղուկասի, սուրբ Լուսավորչի անունով, և դնում են հիմքի մեջ. ըստ այդմ` Շինեալ ի վերա, հիման Առաքելոց:

Հ.Եկեղեցու օծումն ու օրհնություն ինչպիսի՞ հանդեսով է կատարվում:

Պ.Առաջին երեկոյան եպիսկոպոսը զգեստավորվում է, նրա հետ նաև մյուռոնակիրը, և հոգևորականների ու ժողովրդի բազմությունը սուրբ մյուռոնը տանում է Նորաշեն եկեղեցին: Ապա կատարում են նախատոնակ` ում անունով որ կառուցված է, իսկ հետո երեկոյան ժամերգություն, որի ավարտից հետո սկսվում է հսկումը, ինչպես որ կարգն է, դրան կից գիշերային ժամ, այսինքն «Տէր զի բազում»-ից մինչև «լցաք առաւոտուն», իսկ Օրհնությունն ու Հարցը` եկեղեցու նավակատիքի տոնին:
	Առավոտյան եպիսկոպոսն ու եկեղեցու ողջ միաբանությունը գալիս են եկեղեցու արևմտյան դռան մոտ, որը փակված է լինում: Կատարվում է Դռնբացեք: Նախորոք պատրաստված է լինում քարե սեղանը և 7 գոգնոցները: Ընթերցվում են սահմանված սաղմոսները, գիրք և Ավետարան, հետո ծնկաչոք, ողբաձայն երգում են «Բաց մեզ Տէր»-ը, ապա «Զողորմութեան Քո զդուռն բաց մեզ Տէր»-ը երգելով մտնում են եկեղեցի: Եպիսկոպոսն ու քահանաները քարե սեղանն ու գոգնոցները ձեռքներին բռնած տանում են եկեղեցու ներսը, որտեղ 5 տեղում կատարվում է կարգ, այնպես ինչպես տունը. 1) եկեղեցու կենտրոնում. 2) դեպի հարավ. 3) դեպի հյուսիս. 4) բեմի վրա և որից հետո սեղանը հաստատում է սյան վրա: Սրանից հետո սարկավագները լվանում են սեղանը ջրով և գինով, որի խորհուրդը Քրիստոսը կողքից բխած ջուրն ու արյունն է: Եպիսկոպոսն օծում է նրա կենտրոնի խաչը, որի վրա պետք է դրվի սկիհը, և այդ տեղը կոչվում է գագաթ, ապա մյուս խաչերը, խորհրդարանը, բեմի ճակատը, եկեղեցու անկյունները, սյուները, կամարները, դռան գլուխները, որոնց վրա փորագրված խաչեր կան. ապա թափորով շրջում են 4 կողմը: Այս ամենից հետո, ծածկում են սուրբ սեղանը 7 գոգնոցներով, դնում են 5 վառված աշտանակներ, դնում են Ավետարանը, Խաչը, և սկսում է սուրբ Պատարագը, որ մատուցում է եպիսկոպոսը: 8 օր նավակատիք են կատարում, մատուցելով սուրբ Պատարագ, այն է Վերացման սուրբ խաչի կարգը, իսկ 9-րդ օրը եկեղեցու տոնը, որի անունով օծվել, և հետո սկսվում է տոնակատարությունները և աստվածապաշտությունը:

Հ.Ավազան օրհնելու և օծելու կարգը ինչպե՞ս է կատարվում:

Պ.Ավազանը հաստատում է եպիսկոպոսը: Ավազանը լինում է եկեղեցու հյուսիսային կողմում, հանդերձատանը մոտ, այն օրհնվում և օծվում է եկեղեցին օրհնելու օրը: Կարգն այսպես է. նախ լվանում են ջրով ու գինով, հետո օծվում է սուրբ մյուռոնով նրա 4 անկյունները, որոնց վրա փորագրված են խաչեր, և 3 վառվող աշտանակ է դրվում նրա մեջ: Այս ամենը կատարվում է ընթերցվածքներով ու աղոթքով:

Հ.Տաճարի ո՞ր մասն է համարվում ավելի կարևոր:

Պ.Սեղանը, որին մոտենում են միայն սրբագործ պաշտոնյաներ, որովհետև միայն նրա վրա է մատուցվում անարյուն զոհը: Կոչվում է սեղան, որովհետև այնտեղ` սեղանի վրա, Տերն իրեն իբրև կերակուր տալիս է հավատացյալներին: Սեղանը մեզ ներկայացնում է Գողգոթա լեռը, ուր խաչվեց Քրիստոս, և այրը, որի մեջ թաղվեց Տերը: Սեղանը կոչվում է նաև Աթոռ, որովհետև նրա վրա աներևութապես ներկա է Տերը, որպես թագավոր և դատավոր աշխարհի, ծայրագույն իշխան և գլուխ եկեղեցու, որից անբաժան է մինչև աշխարհի վերջը:

Հ.Ի՞նչ է խորհրդանոցը:

Պ.Խորհրդանոցը սուրբ ընծան պատրաստելու տեղն է, և մեզ հիշեցնում է այրը, ուր ծնվեց Քրիստոսը:

Հ.Ինչու՞ են սեղանի վրա դնում միայն խաչ, Ավետարան, փրկչական պատկեր և մասնատուփ:

Պ.

1.Որովհետև նրանք փրկչի աներևույթ ներկայության երևելի նշաններն են։

2.Որովհետև հին ուխտի եկեղեցու սեղանը, որ կոչվում էր սրբություն սրբոց, ուներ իր վրա ուխտի տապանակը, իսկ նրա մեջ կտակարանների տախտակները, Ահարոնի գավազանը, ոսկե սափորը լի մանանայով: Ուստի կտակարանների 10 տախտակների փոխարեն դրված է Ավետարան նոր ուխտի կտակարանը կամ օրենքը: Ոսկյա սափորի փոխարեն` մասնատուփ, որի մեջ պահվում է Տիրոջ մարմինը- գավազանի փոխարեն սուրբ խաչը և փրկչական պատկերը, որպես նրա ներկայության և հավիտենական պարգևներ տալու նշան:

Հ.Ի՞նչ է խաչկալը:

Պ.Այն փայտյա ոսկեզօծ շինվածք է Ասագ խորանի կամարի լայնության համեմատ, և բարձրանում է մինչև կամարը, ըստ Հայաստանյաց եկեղեցու հին սովորության: Եթե խաչկալ բառը քննենք, կտեսնենք, որ հայոց եկեղեցին չի ունեցել ցանկ սեղանի աջ ու ձախ, այլ ներսի կողմը բաց է եղել, և միայն ունեցել է 2 սյուն կամարի հավասարությամբ բարձրացած, իսկ նրանց գլխին ամրացված մեծ խաչ, որոնցից և ստացել է խաչկալ անունը, իսկ ցանկին այժմ փոխարինում է վարագույրը, որով ծածկում ենք սեղանը սպասքը դնելու և ժամարարի հաղորդվելու ժամանակ:

Հ.Ի՞նչ նշանակություն ունի սրածայր գմբերը և նրա վրայի խաչը:

Պ.Եկեղեցու շինվածքը խորհրդանշում է հավատացյալներին, որոնք հավատով հույսով ու սիրով միացած են Քրիստոսին` գլխին, և պահպանվում են նրա հովանավորության ներքո: Սրածայր վեմը ինքը Քրիստոսը, և նրա վրայի խաչը, որով տվեց խաղաղություն երկնքի և երկրի մեջ, Աստծո և մարդկանց մեջ, և որպես խաղթության դրոշակ, որ հաղթեց հեթանոսությանը:

¹ Ժամամուտ բառի նշանակությունից երևում է, թե զգեստավորվելու արարողությունից սկսած մինչև ժամարարի կրկին բեմ բարձրանալը բեմի վրա,պատրաստություն է պատարագը սկսելուն,և բուն պատարագը սկսվում է,երբ քահանան ասում է.«Օրհնէալ Թագավորութիունն Հօր և Որդւոյ և Սրբոյ Հոգւոյն», որին հետևում է ժամամուտը:

² Հունական եկեղեցին մինչև մի՛ոք յերախայից քարոզը անվանում է պատարագ անկատարից,և ապա պատարագ կատարելոց: